دوره 25، شماره 99 - ( 11-1404 )
جلد 25 شماره 99 صفحات 262-237 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Partovi Asl M, Golabi F, Abbaszadeh M. (2026). A Phenomenological Study of Traditional Market Traders’ Experiences of Helping in the Marketplace and Its Related Phenomena. Social Welfare Quarterly. 25(99), 237-262. doi:10.32598/refahj.25.99.4171.2
URL: http://refahj.uswr.ac.ir/article-1-4456-fa.html
URL: http://refahj.uswr.ac.ir/article-1-4456-fa.html
پرتوی اصل محمد، گلابی فاطمه، عباس زاده محمد.(1404). مطالعه پدیدارشناختی تجارب بازاریان سنتی از یاریگری در فضای بازار و پدیده‌های مرتبط با آن رفاه اجتماعی 25 (99) :262-237 10.32598/refahj.25.99.4171.2
متن کامل [PDF 486 kb]
(666 دریافت)
| چکیده (HTML) (1590 مشاهده)
یافته‌ها
در این پژوهش با رویکرد پدیدارشناسی، تجارب زیسته بازاریان بازار سنتی تبریز در خصوص کنشهای همیارانه بررسی شد. پس از تحلیل مصاحبه‌های عمیق، پنج مضمون اصلی استخراج شد که هریک نمایانگر ابعاد مختلف همیاری در بازارهای سنتی است. این مضامین شامل: سرمایه اجتماعی، فرایند اجتماعی‌شدن، همیاری اقتضائی، شبکه ارتباطی شفاف و سبک زندگی غیرطبقاتی هستند. جدول زیر، مضامین اصلی، زیرمضامین و نمونه کدهای مفهومی مرتبط را به‌صورت خلاصه نشان می‌دهد:
مضمون 1: سرمایه اجتماعی
با توجه به اطلاعات به‌دست‌آمده از مصاحبه‌ها، می‌توان گفت که سرمایه اجتماعی به‌ویژه شاخصهایی همچون اعتماد، سرمایه دینی و مشارکت، نقش بسیار مهمی در شکل‌گیری و تداوم همیاری در بین بازاریان ایفا کرده‌اند. مصاحبه‌شوندگان تأکید داشتند که وجود اعتماد متقابل بین اصناف، ازجمله صداقت و اعتماد به واسطه‌گران، همواره بر تعاملات و همکاریهای اجتماعی در بازار تأثیرگذار بوده است. علاوه بر این، اعتقادات دینی و ارزشهای معنوی مرتبط با آن نیز از دیگر شاخصهایی بوده‌اند که تأثیرات عمیقی در ترویج فرهنگ همیاری در میان بازاریان داشته‌اند.
اولاً در زمان گذشته اعتقادات نسبت به امروز قوی بود. درست هست که امروزه فرق کرده اما امروز نیز کم‌وبیش کمک‌کردن وجود دارد که آن شخص مؤمن و مسلمان باشد و چه غیره. به‌طوری‌که در قرآن نیز خداوند می‌فرمایند در سوره بقره، هر کس به همدیگر کمک کند خداوند متعال چند برابر برای او کمک می‌کند و چون ما مسلمان هستیم و درنتیجه باید به همدیگر همیشه کمک کنیم و دست یاریگر برای یکدیگر باشیم (مصاحبه‌شونده پارچه‌فروش، مرد 79 ساله).
مضمون 2: اجتماعی‌شدن
اطلاعات به‌دست‌آمده از مصاحبه‌ها نشان می‌دهد که بازاریان از دوران کودکی و در محیط‌های اجتماعی خود، به‌طور غیرمستقیم و در فرآیند اجتماعی‌شدن، مهارتها و اصول همیاری را یاد گرفته‌اند. این امر نشان‌دهنده ارتباط قوی میان سرمایه اجتماعی و اجتماعی‌شدن است. در بازارهای سنتی، حجره‌ها نه‌تنها مکانهایی برای فعالیت اقتصادی، بلکه فضایی برای اجتماعی‌شدن حرفه‌ای و انتقال ارزشهای فرهنگی و اخلاقی محسوب می‌شوند. بسیاری از بازاریان از طریق کارآموزی و شاگردی در حجره‌ها، اصول همیاری و رفتارهای مبتنی بر همکاری را فراگرفته‌اند.
ما از همون سن 13-14 سالگی می‌اومدیم توی حجره، اولش جارو می‌زدیم، چای می‌دادیم، ولی کم‌کم یاد می‌گرفتیم که بازار فقط خریدوفروش نیست. استادم همیشه می‌گفت: «بازار با رفاقت می‌چرخه، نه رقابت.» توی این فضا یاد گرفتیم که اگه هم‌صنفمون مشکلی داشت، کمکش کنیم. این چیزا توی کتاب نیست، با بودن کنار بزرگان بازار توی دل آدم می‌شینه (تابلو فروش، 82 ساله).
راستش من دانشگاه هم رفتم، ولی چیزایی که توی بازار از بزرگ‌ترها یاد گرفتم، هیچ‌وقت توی کلاس بهم نگفتن. مثلاً اینکه وقتی مشتری کمه، به‌جای رقابت تند، با هم‌صنفهات کنار بیای و مشتری رو به هم پاس بدی. اینارو. آدم خودش یاد می‌گیره، بدون اینکه کسی بگه (عطاری، 56 ساله).
مضمون 3: همیاری اقتضائی و شرایط آن
تجربه‌زیسته بازاریان نشان می‌دهد که همیاری در بازار سنتی صرفاً مبتنی بر قواعد انتزاعی یا الزامات اخلاقی عمومی نبوده است، بلکه شدیداً تحت‌تأثیر درک موقعیت‌مند و اقتضائی از وضعیت افراد قرار داشته است. درواقع، کنش همیاری زمانی رخ می‌داد که فرد یا گروهی از اصناف، وضعیت خاصی از نیاز، فشار یا بحران را درک می‌کردند و بر اساس آن، کنشی حمایتی، داوطلبانه و گاه فوری از خود نشان می‌دادند. این نوع همیاری را می‌توان «همیاری موقعیت‌محور» نامید که در آن افراد با تکیه بر شناخت فردی، تجربه گذشته و همدلی اجتماعی، وضعیت طرف مقابل را درک کرده و به‌تناسب آن عمل می‌کردند.
مثلاً کسی میلیاردی عقب افتاده است در این مورد سخت است ولی نمی‌شود کاری کرد... این بخش به مشکلات مالی بزرگ اشاره دارد که باعث می‌شود یاریگری در این شرایط دشوار باشد. مثلاً دست‌فروش بود و یا پول کمی احتیاج داشت مثلاً 5 یا 10 میلیون تومان در مستمندان سراغ اینها می‌روند و راضی می‌کنند و در مورد چک آنها یا پرداخت می‌کنند و یا رضایت طرف را جلب می‌کنند. در هیئت مستمندان به معیشت و آذوقه می‌رسند که هر ماه پرداخت می‌شود (مسئول صندوق مستمندان، 64 ساله).
مضمون 4: شبکه ارتباطی شفاف
شبکه ارتباطی شفاف، آشنا به مشکلات همدیگر، وجود ارتباط مستقیم و غیرمستقیم با اصناف درگذشته در وجود همیاری در بین اصناف در بین بازاریان نقش داشته است. بازار سنتی، فراتر از یک فضای اقتصادی، در عمل به‌عنوان یک شبکه اجتماعی زنده و فعال عمل می‌کرد. تعاملات روزمره، دیدارهای چهره‌به‌چهره، نزدیکی مکانی حجره‌ها و حضور مداوم بازاریان در تیمچه‌ها و سراها، باعث شکل‌گیری یک شبکه ارتباطی مبتنی بر شناخت، اعتماد و شفافیت متقابل می‌شد.
این روابط نه‌تنها باعث تقویت انسجام صنفی، بلکه بستر مناسبی برای شکل‌گیری رفتارهای همیارانه و کمک‌رسانی در مواقع نیاز فراهم می‌کرد. در این ساختار ارتباطی، بازاریان بدون نیاز به ابزارهای رسمی یا اطلاع‌رسانی بیرونی، از وضعیت مالی، خانوادگی و حتی روحی یکدیگر آگاهی پیدا می‌کردند. همین سطح از شفافیت انسانی و اجتماعی، باعث می‌شد تا بسیاری از کمکها پیش از آن‌که تقاضا شوند، عرضه شوند؛ یعنی افراد کمک را پیش‌دستانه و بدون درخواست رسمی ارائه می‌کردند، چراکه از دل رابطه مستمر، به درک عمیقی از وضعیت طرف مقابل رسیده بودند.
زمستان بود 4 تا کارگر و کلیددار تیمچه نشسته بودیم، حاج خلیل شکرزاده ما را صدا زد و گفت بیایین مغازه و یکی از کارگران رفت به پیشش، گفت به جیبم پول گذاشته‌ام از جیبم هر چقدر لازم دارین بردارین چون زمستان هست و کار هم نیست. این بخش نشان می‌دهد که بین بازاریان و کارگران نوعی شناخت و ارتباط وجود داشته است و در شرایط سخت اقتصادی، به یکدیگر کمک می‌کردند (واسطه طاقه‌فروش، 88 ساله).
مضمون 5: سبک زندگی غیرطبقاتی
سبک زندگی غیرطبقاتی (لباس‌پوشیدن یکسان سرمایه‌داران بازار، غذاخوردن یکسان با کارکنان حجره) درگذشته در وجود همیاری در بین اصناف در بین بازاریان نقش داشته است. یکی از ویژگیهای برجسته بازار سنتی، سبک زندگی غیرطبقاتی و هم‌سطح میان بازاریان، شاگردان، کارگران و عوامل اجرایی بازار بود. برخلاف ساختارهای امروزی که تفکیکهای اجتماعی و اقتصادی میان «کارفرما» و «کارگر» شدیدتر شده است، در فضای سنتی بازار، نوعی هم‌سطح‌سازی فرهنگی، رفتاری و روزمره وجود داشت که از خلال آن، احساس برابری، همدلی و مشارکت جمعی شکل می‌گرفت. این سبک زندگی خود را در نشانه‌های رفتاری و نمادین متعددی نشان می‌داد، نوع پوشش ساده و مشابه بازاریان و کارگران، خوردن غذای یکسان در هنگام ناهار، نشستن در کنار هم در زمان استراحت و حتی پرهیز از نمایش علنی موفقیت اقتصادی. این الگوهای رفتاری، نه‌تنها به کاهش فاصله طبقاتی کمک می‌کرد، بلکه زمینه‌ساز همیاری خودجوش و صادقانه بین اقشار مختلف بازار می‌شد.
اصناف همیشه خودشان را هم‌تراز کارگران و حمل بران محسوب می‌کردند و خودشان را سر نمی‌دانستند. وقتی ناهار می‌خورند نگاه می‌کردند اگر کارگر تیمچه مثلاً سیب‌زمینی می‌خورد همین کاسب هم سیب‌زمینی می‌خورد. فاصله طبقاتی را از بین می‌بردند (تولیدکننده پارچه، 57 ساله).
بحث
نتایج به‌دست‌آمده از این تحقیق با رویکرد پدیدارشناسی نشان داد که همیاری در بازارهای سنتی حاصل تلاقی و تعامل چندوجهی ابعاد مختلف اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی است. در این راستا، پنج محور اصلی به‌عنوان عوامل محرک همیاری در میان بازاریان شناسایی شده‌اند. یافته‌های تحقیق بر نقش بنیادی سرمایه اجتماعی تأکید دارد؛ سرمایه‌ای که از طریق اعتماد متقابل، صداقت و مشارکت در فعالیتهای مذهبی شکل می‌گیرد. در بازارهای سنتی، ارزشهای دینی همچون انجام فروع دین (مانند زکات و صدقه) چارچوبی اخلاقی برای همیاری فراهم کرده و با تأکید بر ارزشهایی چون انصاف، تعهد و صداقت، موجب تقویت پیوندهای میان اصناف شده است. وجود شبکه‌های ارتباطی قوی و شفاف در بین اصناف، امکان تبادل سریع اطلاعات و هماهنگیهای اقتصادی را فراهم می‌کند. این شبکه‌ها که از طریق شناخت متقابل و ارتباط مستقیم میان بازاریان شکل گرفته‌اند، اساس هماهنگیهای بازار و جلوگیری از انباشت مشکلات را تشکیل می‌دهند.
بازاریان از همان دوران کودکی و از طریق مشاهدات و تجربیات شخصی، به فراگیری اصول همیاری پرداخته‌اند؛ فرآیندی که موجب تقویت سرمایه اجتماعی در سطح فردی و جمعی شده و زمینه‌ساز ایجاد روابط عمیق در بازار شده است. شرایط اضطراری مانند ورشکستگی، ازدواج و مشکلات فصلی نقش مهمی در بروز همیاریهای اقتضایی ایفا می‌کند. در این شرایط، بازاریان به دلیل فشارهای اقتصادی و نیاز فوری به کمک، به یکدیگر تکیه می‌کنند. به‌عبارت‌دیگر، در مواجهه با مشکلات مشترک، همیاری به‌عنوان ابزاری برای کاهش تنشهای اقتصادی و اجتماعی ظاهر می‌شود.
این نوع همیاری در بازارهای سنتی، صرفاً واکنشی فردی نیست بلکه نشان‌دهنده ظرفیت نهادی غیررسمی برای مقابله با بحرانهاست. بر پایه نظریه کنش جمعی الینور استروم، جوامع محلی می‌توانند بدون وابستگی به نهادهای رسمی و با تکیه بر اعتماد و قواعد غیررسمی، بحرانها را مدیریت کنند. در بازارهای سنتی نیز قواعدی مانند تعویق مطالبات، وام بدون بهره و اعتباردهی، نمونه‌هایی از کنش جمعی‌اند که با نظام پاداش و تنبیه غیررسمی، نظم بازار را حفظ می‌کنند.
از منظر تاب‌آوری اجتماعی، این همیاریها ظرفیت جامعه برای تحمل و بازگشت از بحران را تقویت کرده و با ایجاد شبکه‌های پشتیبان، امکان بازگشت افراد آسیب‌دیده به چرخه اقتصادی را فراهم می‌کند. همیاری اقتضایی در این بازارها الگویی از کنش جمعی خودگردان است که بر اعتماد متقابل و ارزشهای فرهنگی استوار بوده، مانع فروپاشی بازار می‌شود و تقویت انسجام اجتماعی را به همراه دارد. بازارهای سنتی بر پایه سبک زندگی مشترک و برابری‌طلبانه شکل گرفته‌اند که ارزشهایی چون ساده‌زیستی، تواضع، احترام و همیاری در آن نقش محوری دارد. در این فضا، تفاوتهای منزلتی و طبقاتی آگاهانه کمرنگ می‌شود و همه، فارغ از دارایی یا جایگاه اقتصادی، هم‌سطح تلقی می‌شوند. چنین وضعیتی، سرمایه اجتماعی و احساس تعلق و اعتماد متقابل را تقویت می‌کند.
این تحقیق نشان داد که همیاری در بازارهای سنتی تنها یک رفتار اقتصادی نیست، بلکه ریشه در عوامل فرهنگی، اجتماعی و اعتقادی دارد. بازارهای سنتی با اتکا به روابط انسانی عمیق و ارزشهای مشترک، توان مقابله با چالشهای اقتصادی و اجتماعی را پیدا می‌کنند. موفقیت بازارهای سنتی به‌شدت به قدرت روابط اجتماعی و ارزشهای مشترک وابسته است. این بازارها نه‌تنها عرصه‌ای برای مبادلات اقتصادی هستند، بلکه یکی از نهادهای بنیادین شکل‌گیری و بازتولید همبستگی اجتماعی، اعتماد عمومی و تاب‌آوری در برابر بحرانها به شمار می‌روند.
در دورانی که جامعه ایران با چالشهایی چون تضعیف اعتماد عمومی، گسستهای اجتماعی و نابرابری مواجه است، احیای چنین نهادهایی می‌تواند نقش مؤثری در ترمیم سرمایه اجتماعی ایفا کند. در شرایطی که ایران با بحرانهای متوالی اقتصادی مانند تحریمها، تورم، رکود و نوسانات بازار روبه‌رو است، شناخت ظرفیتهای نهفته در شبکه‌های همیاری سنتی می‌تواند الگویی برای مدیریت بحران از پایین به بالا ارائه دهد.
اهمیت بحث همیاری در بازارهای سنتی برای جامعه ایران، تنها به بعد اقتصادی محدود نمی‌شود، بلکه این پدیده در قلب مسائل کلانی چون سرمایه اجتماعی، اخلاق اقتصادی، تاب‌آوری اجتماعی و هویت فرهنگی جای دارد. در شرایطی که جامعه ایرانی نیازمند بازسازی پیوندهای اجتماعی، تقویت اعتماد عمومی و ارتقای مشارکت مدنی است، توجه به این الگوهای سنتی می‌تواند بستری برای توسعه اجتماعی-فرهنگی فراهم کند و در سیاست‌گذاریهای ملی و محلی مورداستفاده قرار گیرد. بنابراین، این تحقیق نه‌تنها پاسخی به یک سؤال پژوهشی، بلکه بازکننده دریچه‌ای برای بازاندیشی در الگوهای بومی توسعه پایدار در ایران است.
در این پژوهش تنها بازار سنتی تبریز به‌عنوان میدان مطالعه انتخاب شده است؛ بنابراین یافته‌ها الزاماً قابلیت تعمیم به سایر بازارهای سنتی کشور را ندارند و ورود بازارهای دیگر می‌توانست به تنوع جغرافیایی و غنای داده‌ها بیفزاید. همچنین، مشارکت‌کنندگان عمدتاً مردان بازاری بوده‌اند و غیبت زنان - به‌رغم نقش بالقوه آنها در برخی فعالیتهای بازار- محدودیتی دیگر محسوب می‌شود که می‌تواند در تحقیقات آتی برطرف شود.
ملاحظات اخلاقی
مشارکت نویسندگان
همه نویسندگان در تولید این تحقیق مشارکت داشته‌اند.
تأمین مالی
این مطالعه هیچ‌گونه حمایت مالی نداشته است.
تعارض منافع
هیچ‌گونه تعارض منافعی میان نویسندگان وجود ندارد.
اخلاق پژوهش
در این مقاله، تمامی اصول مربوط به اخلاق پژوهش توسط نویسندگان رعایت شده است.
Faizi، S. F.، & Ahrabi، H. (2018). Organization of goods transportation in the historical bazaar of Tabriz. Jadé Journal، 26(96)، 91–100. https://www.magiran.com/p1897229
fatemi, E., Tahmasebi, A. and fereidon, A. (2020). Comparative study in traditional bazaar with emphasis on social and economic components Case study: Sulaymaniyah and Sanandaj bazaars. Geography (Regional Planning), 10(2), 1071-1087. https://www.magiran.com/p2147003
Furqan، J.، & Mohammadi، (2021). The symbolic system of support in the culture of rural areas of Gilan province with an emphasis on the Rural Heritage Museum. Islamic Art Studies، 18(41)، 336–356. https://www.magiran.com/p2331132
https://doi.org/10.22034/IAS.20200253807.1411
Granovetter، M. (1985). Economic action and social structure: The problem of embeddedness. American journal of sociology، 91(3)، 481-510.
Heydari، A. A.، Pivastegar، Y.، & Kiaei، M. (2018). Evaluating the quality of edge permeability in ensuring spatial security (Case study: Spatial analysis of the structure of Timcheh in traditional Iranian bazaars). HOnar - ha - ye - ziba Memari - va - shahrsazi، 23(1)، 41–54. https://www.magiran.com/p1888855 https://doi.org/10. 22059/jfaup.2017.210451.671434
Heydari، M. T.، Haghi، Y.، Khound، K.، & Moharami، S. (2022). Strategic analysis of structural-functional regeneration of traditional bazaars in Iranian cities: Case study of caravanserais in the historical bazaar of Zanjan. Human Geography Research (Geographical Researches)، 54(3)، 851–866. https://www.magiran.com/p2487979
https://doi.org/10.22059/JHGR.2021.316812.1008228
Hayati، H.، & Nasrollahinia، A. (2023). An investigation of spatial identity indicators in Iranian bazaars (Case study: Dezful and Shushtar bazaars). Journal of Urban Research and Planning، 14(53)، 187–206. https://sanad.iau.ir/Journal/jupm/Article/1171829
https://doi.org/10.30495/jupm.2021.27459.3810
Mollai، A. (2020). Social capital in historical bazaars of Iran (Case study: Historical Bazaar of Tabriz). Sociology of Social Institutions، 7(15)، 61–88. https://ssi.journals.umz.ac.ir/article_2861.html
https://doi.org/10.22080/ssi.2020.17475.1680
Moaddab، R.، & Amini Hosseini، K. (2020). Investigating the dimensions and indicators influencing the assessment of resilience in historical-commercial fabrics against earthquake risk، with a special focus on traditional bazaars. Environmental Hazards Management، 7(3)، 265–280.
https://www.magiran.com/p2210081 https://doi.org/10.22059/jhsci.2020.308455.588.
Mahdinejad، J.، & Najari، R. (2019). Evaluating the transformations of the physical structure of traditional bazaars based on the role of the bazaar in urban space: Case study of Tabriz Bazaar. Andishe-ye Memari (Architectural Thought)، 3(6)، 144–159. https://www.magiran.com/p2107749
https://doi.org/10.30479/at.2020.11757.1338.
Nahapiet، J.، & Ghoshal، S. (1998). Social capital، intellectual capital، and the organizational advantage. Academy of management review، 23(2)، 242-266.
Najari، R.، & Mahdinejad، J. (2020). Evaluating the role of physical and functional factors in the sociability of traditional Iranian bazaars using Space Syntax technique (Case study: Tabriz Bazaar). Bagh-e Nazar، 17(85)، 67–82. https://www.magiran.com/p2138581
https://doi.org/10.22034/bagh.2020.182777.4088.
Portes، A. (1998). Social capital: Its origins and applications in modern sociology. New critical writings in political sociology، 53-76.
Qomshaei، P.، & Mirzaei، V. (2017). Examining the elements and spatial structure of traditional bazaars in shaping social relations and civic interactions (Case study: The Bazaar of Arak during the Qajar period). In Proceedings of the 3rd Annual Conference on Architecture، Urban Planning، and Urban Management.
Qarabaglu، M.، Hashemi Aghajari، M.، Ki-Nezhad، M. A.، & Biti، H. (2020). Moral lifestyle in interaction with environmental capabilities in traditional neighborhoods of Iran (Case study: The historic neighborhood of Azab Daftiler، Tabriz). Andisheh-ye Memari، 4(8)، 85-104. https://sid.ir/paper/407633/fa.
Rusnila, A. D., Citra, O. L., Latifah, A. N., & Afrianty, N. (2023, September). The Role of Social Capital in the Development of Traditional Markets: An Islamic Economic Perspective. In Proceeding of International Conference on Islamic Economics, Islamic Banking, Zakah and Waqf (pp. 711-720).
Shahivandi، A.، Mohammadi، M.، & Sajadi، A. (2016). A comparative study of social capital in traditional bazaars and modern shopping centers (Case study: Isfahan Bazaar and Park Commercial Complex). Urban Sociological Studies، 7(21)، 169–194. Retrieved from https: //sid. ir/paper/210432/fa.
متن کامل: (353 مشاهده)
مقدمه
بازارهای سنتی، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نهادهای اقتصادی و اجتماعی در جوامع مختلف، همواره بستر تعاملات پیچیده‌ای میان فعالان اقتصادی بوده‌اند. در این فضا، علاوه بر روابط مبتنی بر رقابت، اشکالی از یاریگری و همکاری میان بازاریان مشاهده می‌شود که نقش مهمی در تداوم حیات اقتصادی و اجتماعی بازار دارد. یاریگری در فضای بازار نه‌تنها در تأمین نیازهای اقتصادی و معیشتی بازاریان تأثیرگذار است، بلکه پیوندهای اجتماعی و سرمایه اجتماعی را نیز تقویت می‌کند. بااین‌حال، تحولات ناشی از جهانی‌شدن، توسعه اقتصادی نوین و گسترش فضای بازارهای رقابتی مدرن، الگوهای سنتی یاریگری را با چالشهایی روبه‌رو کرده است (شاهیوندی و همکاران، 2016).
یاریگری در بازارهای سنتی، مفهومی گسترده است که به اشکال مختلفی همچون کمک مالی، حمایت از همکاران در شرایط بحرانی، اشتراک‌گذاری اطلاعات اقتصادی و حتی جانشینی موقت در نبود یکدیگر تجلی می‌یابد. این نوع کنشها بر مبنای اعتماد، هنجارهای اجتماعی و سرمایه اجتماعی درون‌گروهی شکل گرفته و تداوم می‌یابد. اما امروزه، با تغییرات ساختاری در اقتصاد، توسعه بازارهای رقابتی و رشد فردگرایی اقتصادی، الگوهای سنتی یاریگری در بازار دستخوش تغییر شده است (شاهیوندی و همکاران، 2016). یاریگری به مجموعه‌ای از کنشهای تعاملی بین افراد اطلاق می‌شود که با هدف کمک متقابل، حل مشکلات جمعی و تقویت روابط اجتماعی انجام می‌شود. در بازارهای سنتی، این مفهوم به اشکال مختلفی مانند قرض‌دادن کالا، حمایت مالی در مواقع بحران، توصیه‌های شغلی و همکاری در رویدادهای اجتماعی بروز می‌یابد. (فاطمی و همکاران، 2019).
با توجه به تحقیقات مختلف مانند فاطمی و همکاران (2019) و شاهیوندی و همکاران (2016) می‌توان گفت که بازارهای سنتی نه‌تنها به‌عنوان یک نهاد اقتصادی، بلکه به‌عنوان یک نهاد اجتماعی نیز عمل می‌کنند که در آن یاریگری و همکاری میان بازاریان نقش مهمی در تداوم حیات اقتصادی و اجتماعی بازار ایفا می‌کند. این بازارها به‌عنوان عناصر هویتی و اقتصادی در شهرها شناخته می‌شوند.
سنت یاریگری یکی از مؤلفه‌های کلیدی سرمایه اجتماعی در بازارهای سنتی است که باعث شکل‌گیری روابط مبتنی بر اعتماد، همکاری و حمایت متقابل میان بازاریان می‌شود. در شرایطی که فردگرایی و رقابت شدید در بازارهای مدرن به کاهش این ارزشها منجر شده است، مطالعه این سنت می‌تواند راهی برای حفظ و احیای سرمایه اجتماعی در بسترهای اقتصادی باشد (راسلینا و همکاران، 2023). سنتهای همیاری و یاریگری، بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی جوامع را تشکیل می‌دهد. شناخت این ارزشها، می‌تواند در بازتولید فرهنگ بومی و تقویت حس همبستگی در جامعه معاصر مؤثر باشد. همیاری در این فضاها به‌عنوان یک ابزار برای تقویت همبستگی اجتماعی عمل می‌کند. مشتریان و فروشندگان با یکدیگر تعاملات صمیمانه‌ای دارند که منجر به ایجاد حس تعلق و اعتماد می‌شود. این روابط نه‌تنها به تسهیل مبادلات اقتصادی کمک می‌کند، بلکه به‌عنوان یک شبکه حمایتی اجتماعی نیز عمل می‌کند (نجاری و مهدی نژاد، 2020).
تحقیق در مورد یاریگری در بازارهای سنتی ایران از چندین جنبه دارای اهمیت و ضرورت است و بازارهای سنتی ایران نه‌تنها مراکز اقتصادی، بلکه کانونهای فرهنگی و اجتماعی هستند که هویت شهرهای ایرانی را شکل می‌دهند. یاریگری و همکاری در این فضاها به‌عنوان یک جزء مهم از هویت فرهنگی جامعه ایرانی به شمار می‌آید. شناخت و بررسی این پدیده می‌تواند به حفظ و احیای این هویت کمک کند (حیاتی و نصرالهی نیا، 2023).
بازارهای سنتی با وجود افول نسبی در برخی مناطق، هنوز نقش مهمی در اقتصاد محلی ایفا می‌کنند. درک مکانیسمهای همکاری و یاریگری در این بازارها می‌تواند به توسعه پایدار و احیای اقتصادی این فضاها کمک کند. این موضوع به‌ویژه در شهرهای کوچک و متوسط که بازارهای سنتی بخش مهمی از اقتصاد محلی را تشکیل می‌دهند، حیاتی است.
یاریگری در بازارهای سنتی به‌عنوان یک عامل اجتماعی، روابط بین افراد و اصناف مختلف را تقویت می‌کند. این روابط نه‌تنها به ایجاد حس تعلق‌خاطر در جامعه کمک می‌کند، بلکه به‌عنوان یک شبکه حمایتی اجتماعی عمل می‌کند. درک این پدیده می‌تواند به طراحی فضاهای شهری با کارکرد اجتماعی بهتر منجر شود(نجاری و مهدی‌نژاد، 2020).
ضرورت این پژوهش در چهار محور قابل تبیین است. از منظر فرهنگی، بازار تبریز به‌عنوان میراث جهانی یونسکو، نماد هویت جمعی ایرانی است و شناخت عوامل تهدیدکننده یاریگری در این فضا به حفظ سرمایه‌های فرهنگی بومی کمک می‌کند (حیاتی و نصرالهی‌نیا، 2023). ازنظر اقتصادی، یاریگری به‌عنوان شبکه ایمنی غیررسمی، نقش کلیدی در کاهش هزینه‌های مبادله و افزایش تاب‌آوری کسب‌وکارها دارد (مؤدب و همکار، 2020). از جنبه اجتماعی، تضعیف این سنت می‌تواند به گسست روابط اعتماد و کاهش امنیت اجتماعی بینجامد (حیدری و همکاران، 2018). از بعد نظری نیز این مطالعه به توسعه چارچوبهای بومی برای تحلیل سرمایه اجتماعی در اقتصادهای در حال گذار کمک می‌کند. بازار سنتی تبریز به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین مراکز تولید و توزیع کالا در شمال‌غرب ایران شناخته می‌شود و در مبادلات بازرگانی بین ایران، اروپا و آسیا نقش پررنگی داشته است (مهدی‌نژاد و نجاری، 2019).
این بازار به‌عنوان یک فضای جمعی با پتانسیل اجتماع‌پذیری بالا، محل برقراری روابط اجتماعی و فرهنگی میان مردم بوده است (مهدی‌نژاد و نجاری، 2019). بیشتر فضاهای این بازار وقفی بوده و در طول تاریخ تداوم یافته‌اند. فرهنگ وقف در شکل‌گیری و تداوم عملکرد این فضاها مؤثر بوده است. همچنین این بازار با گذر زمان دچار تحولات زیادی شده است. ساختار تاریخی آن به لحاظ گذرهای کم‌عرض، دیگر پاسخگوی نیازهای امروزی حمل‌ونقل کالا نیست. ساماندهی حمل‌ونقل کالا در بازار تاریخی تبریز با هدف حفظ ساختار تاریخی آن، از طریق اختصاص ساعات خاص برای حمل‌ونقل و استفاده از کیوسکهای نگهبانی و تغییرات در گاریهای سنتی انجام شده است (فائزی و اهرابی، 2018).
پرسش اصلی این پژوهش آن است که بازاریان سنتی بازار تبریز چه تجاربی از یاریگری در فضای بازار دارند و چه شرایطی در شکل‌گیری، استمرار یا تضعیف این پدیده نقش دارند؟ همچنین، پیامدهای این تغییرات بر روابط اجتماعی و اقتصادی بازار چگونه قابل‌تحلیل است؟ بررسی این موضوع، علاوه بر ارائه تصویری دقیق از تحولات اجتماعی در محیط‌های اقتصادی، می‌تواند به سیاست‌گذاران و نهادهای اقتصادی در راستای حفظ سرمایه اجتماعی و تقویت همبستگیهای اجتماعی کمک کند. پژوهش حاضر، با روش پدیدارشناسی، به تحلیل روایتهای شخصی بازاریان و درک معانی ذهنی آنها از یاریگری می‌پردازد و تلاش دارد تا با کشف ابعاد پنهان این پدیده، به غنای مطالعات اجتماعی و اقتصادی در این حوزه بیفزاید.
پیشینه تجربی
در راستای بررسی یاریگری در بازارهای سنتی، مطالعات متعددی انجام شده است که در این بخش به مهم‌ترین آنها اشاره می‌شود: راسلینا و همکاران (2023) در مطالعه خود به بررسی نقش سرمایه اجتماعی در توسعه بازارهای سنتی از منظر اقتصاد اسلامی پرداخته و دریافتند که سرمایه اجتماعی از طریق پایبندی به هنجارها، شبکه تاجران و اعتماد متقابل، پایداری اقتصادی بازارهای سنتی را تضمین و به توسعه آنها کمک می‌کند. در این پژوهش، سرمایه اجتماعی در اقتصاد اسلامی شامل مواردی چون «امت واحده»، «اخوت»، «تعاون» و «احسان» تعریف شده است.
فرقان و محمدی (2021) در مطالعه خود به بررسی نظام نمادین یاری‌دهی در روستاهای استان گیلان پرداخته و دریافتند که همیاری روستاییان با شاخصهای سرمایه اجتماعی مرتبط بوده و موجب تقویت انسجام اجتماعی می‌شود. فاطمی و همکاران (2020) در پژوهش خود به بررسی نقش بازار در شهرها و ارتباط آن با جمعیت و بافت شهری و مشکلات اجتماعی پرداختند. آنها نشان دادند که بازار همیشه با زندگی روزمره مردم ارتباط مستقیم دارد و محور جاذبه اجتماعی و اقتصادی محسوب می‌شود.
قره‌بگلو و همکاران (2020) در مطالعه‌ای دیگر به بررسی ارتباط قابلیتهای محیط با سبک زندگی اخلاقی در محلات سنتی شهر تبریز پرداختند و دریافتند که تعامل بین قابلیت فیزیکی محیط با احساسات، عواطف و هیجانات و همچنین اراده و خواسته، بستر لازم برای تحقق سبک زندگی اخلاقی را فراهم می‌کند. همچنین، تعامل بین قابلیت اجتماعی محیط با گفتار و کردار، به ثبات سبک زندگی اخلاقی کمک می‌کند و تعامل بین قابلیت نمادین محیط با احساسات و عواطف، زمینه را برای رواج و نهادینه‌شدن سبک زندگی اخلاقی فراهم می‌کند.
مولائی(2020) در مطالعه‌ای به بررسی ابعاد و کیفیات سرمایه اجتماعی در بازارهای تاریخی با نمونه موردی بازار تبریز پرداخته و نشان داد که بازارهای تاریخی الگوها و کیفیتهای محیطی مطلوبی در فضاها، سنتهای دادوستد و رویدادها دارند که محمل سرمایه‌های اجتماعی غنی و پویایی هستند. سرمایه اجتماعی در بازار تبریز بر اساس اقتصاد، سیستم فضایی، فرهنگ ایرانی-اسلامی و روابط همسایگی استوار است. قمشه‌ای و میرزایی (2017) در پژوهش خود به بررسی تأثیر عناصر و ساختار کالبدی بازارهای سنتی بر شکل‌گیری روابط اجتماعی و تعاملات شهروندی با تمرکز بر بازار اراک در دوره قاجار پرداخته و نشان دادند که بازارهای سنتی فضاهایی چندبعدی هستند که طراحی خاص آنها به تقویت روابط اجتماعی و همبستگی کمک می‌کند. همچنین، ارتباط مستقیم بین ساختار کالبدی بازار و تحولات اجتماعی-اقتصادی مورد تأکید قرار گرفته است. این مطالعه به کاهش نقش چندبعدی فضاهای شهری در دوران مدرن و پیامدهای منفی آن نیز اشاره دارد.
شاهیوندی و همکاران (2016) در پژوهش خود به بررسی تطبیقی سرمایه اجتماعی در بازارهای سنتی و مراکز خرید جدید پرداخته و نشان دادند که سطح سرمایه اجتماعی در بازارهای سنتی به دلیل روابط نزدیک، تعاملات مستمر و هنجارهای قوی اجتماعی بالاتر از مراکز خرید جدید است. افزایش سرمایه اجتماعی در بازارهای سنتی منجر به تقویت انسجام اجتماعی و تعاملات اقتصادی پایدار می‌شود.
بررسی تحقیقات انجام‌شده در داخل و خارج کشور در مورد موضوع مطالعه نشان می‌دهد که برخی از تحقیقات به اهمیت کلی پیوندهای اجتماعی در جامعه و محیط بازار پرداخته، برخی به شکل توصیفی از اهمیت بازار در تقویت انسجام و روحیه همکاری و یا قابلیت بازار در رشد سبک زندگی اخلاقی سخن گفته‌اند و برخی دیگر نیز به بررسی کیفیت سرمایه اجتماعی در بازار تبریز پرداخته‌اند. ولی تحقیقاتی که به فرهنگ یاریگری به‌عنوان یک پتانسیل و به شکل ویژه از زبان بازاریان راسته‌ها و صنفهای بازار تاریخی تبریز بپردازد و در این میان تحول در فرهنگ یاریگری را در گذر زمان موردبررسی قرار دهد وجود نداشته و تحقیق حاضر می‌تواند نتایجی متفاوت و جدید ارائه دهد.
چهارچوب مفهومی
همیاری در بازارهای سنتی یکی از پدیده‌های اجتماعی مهمی است که به دلیل ساختار اجتماعی و فرهنگی خاص این فضاها شکل گرفته است. بازارهای سنتی نه‌تنها مراکزی برای تبادل اقتصادی، بلکه بستری برای تعاملات اجتماعی، اعتماد و حمایت متقابل میان اعضا محسوب می‌شوند. برای تحلیل این پدیده، می‌توان از نظریه‌های جامعه‌شناختی همچون سرمایه اجتماعی (بوردیو و پاتنام)، نظریه مبادله اجتماعی (بلائو و هومنز) و کارکردگرایی (دورکیم) به‌عنوان چارچوب مفهومی بهره برد. این چارچوب نظری امکان بررسی ابعاد مختلف همیاری را در بازارهای سنتی فراهم می‌کند. بازارهای سنتی به‌عنوان هسته‌های اجتماعی و اقتصادی در جوامع مختلف، نقش مهمی در ایجاد همبستگی اجتماعی و همیاری بین افراد ایفا می‌کنند. این بازارهای سنتی نه‌تنها به‌عنوان مراکز تجاری، بلکه به‌عنوان فضاهای اجتماعی عمل می‌کنند که در آنها روابط طولانی‌مدت و اعتماد متقابل بین افراد شکل می‌گیرد. سرمایه اجتماعی به‌عنوان شبکه‌های روابط اجتماعی، اعتماد متقابل و هنجارهای همکاری تعریف می‌شود که انسجام اجتماعی را تقویت می‌کند. در بازارهای سنتی، سرمایه اجتماعی از طریق روابط طولانی‌مدت بین کسبه، مشتریان و سایر اعضای بازار شکل می‌گیرد. این روابط باعث کاهش هزینه‌های مبادله، تقویت روابط تجاری و شکل‌گیری نوعی وابستگی متقابل بین افراد می‌شود. سرمایه اجتماعی در بازارهای سنتی بر اساس پایه اقتصادی، سیستم فضایی و کالبدی و فرهنگ ایرانی-اسلامی استوار است (مولائی، 2020).
این نظریه بر اساس این ایده استوار است که تعاملات اجتماعی از طریق مبادله منابع ارزشمند (مادی و غیرمادی) بین افراد شکل می‌گیرد. افراد در تلاش هستند تا منافع خود را به حداکثر برسانند و هزینه‌های خود را به حداقل کاهش دهند. درواقع روابط اجتماعی بر اساس یک مبادله متقابل و منطقی بین افراد است که در آن هر فرد سعی می‌کند تا از تعاملات خود سود ببرد.
در بازارهای سنتی، یاریگری می‌تواند به‌عنوان یک نوع مبادله اجتماعی در نظر گرفته شود. کسبه به یکدیگر کمک می‌کنند، مثلاً در تأمین کالا، اطلاعات بازار، یا حمایت در برابر مشکلات، به این امید که در زمان نیاز، از کمک دیگران بهره‌مند شوند. روابط اجتماعی در این بازارها بر اساس یک نظام مبادله‌ای است که در آن افراد به دنبال به حداکثر رساندن منافع خود هستند. یاریگری در بازارهای سنتی به ایجاد یک شبکه از اعتماد و همکاری بین کسبه کمک می‌کند. این شبکه به آنها اطمینان می‌دهد که در مواقع نیاز، از حمایت دیگران برخوردار خواهند بود. هر کسبه با کمک به دیگران، انتظار دارد که در آینده نیز از این کمکها بهره‌مند شود. این انتظار منافع متقابل را به وجود می‌آورد و تعاملات اجتماعی را تقویت می‌کند (شاهیوندی و همکاران، 2017). در نظریه دورکیم، همبستگی اجتماعی به دو نوع مکانیکی و ارگانیکی تقسیم می‌شود. همبستگی مکانیکی در جوامع سنتی بر اساس شباهتها و هماهنگی در ارزشها و هنجارها استوار است که موجب تقویت وجدان جمعی و همکاری میان افراد می‌شود. در بازارهای سنتی، این نوع همبستگی به یاریگری و اعتماد میان کسبه کمک کرده و روابط اجتماعی را بهبود می‌بخشد. همبستگی ارگانیکی در جوامع مدرن بر اساس تقسیم‌کار و تخصص است که در بازارهای سنتی نیز به وابستگی متقابل افراد به تخصص و خدمات یکدیگر منجر می‌شود. این همبستگی نیز به همکاری و اعتماد بیشتر و بهبود روابط اجتماعی کمک می‌کند. درنهایت، هر دو نوع همبستگی موجب افزایش همکاری، سرمایه اجتماعی و پایداری روابط طولانی‌مدت در بازارهای سنتی می‌شوند.
روش
روش تحقیق این پژوهش از نوع کیفی و با رویکرد پدیدارشناسی توصیفی انجام شده است. این روش بر توصیف دقیق تجربه‌زیسته مشارکت‌کنندگان از پدیده یاریگری در فضای بازار تأکید دارد و هدف آن دستیابی به معانی ذهنی و ساختارهای تجربه‌شده توسط افراد است.
مشارکت‌کنندگان پژوهش شامل افرادی بودند که تجربه مستقیم و معناداری از یاریگری در بازار سنتی داشتند. این افراد شامل بازاریان قدیمی، اعضای صندوقهای خیریه فعال در بازار و واسطه‌گران در امور خیر و فعالیتهای همیاری بودند. برای انتخاب مشارکت‌کنندگان از نمونه‌گیری هدفمند استفاده شد تا افرادی انتخاب شوند که بیشترین غنا و عمق تجربه را درزمینه موردنظر داشته باشند. سپس با استفاده از تکنیک گلوله برفی، از مشارکت‌کنندگان خواسته شد تا افراد دیگری را که تجربه مشابه یا مرتبطی دارند، معرفی کنند. این روش باعث شناسایی و دسترسی به شبکه‌ای از کنشگران اجتماعی فعال در پدیده موردمطالعه شد.
برای گردآوری داده‌ها از مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته و عمیق استفاده شد. مصاحبه شامل پرسشهای باز و اکتشافی بود که به شرکت‌کنندگان امکان می‌داد تجربه‌ای خود را با آزادی و در فضای غیررسمی بیان کنند. مصاحبه‌ها در محلهایی انجام شد که برای شرکت‌کنندگان آشنا و امن بود، مانند مغازه‌ها یا دفاتر شخصی افراد تا شرایط لازم برای ایجاد ارتباط صمیمی و اعتماد فراهم شود. هر مصاحبه بین 45 تا 90 دقیقه به طول انجامید. درمجموع با 13 نفر از فعالان بازار مصاحبه انجام شد. از مصاحبه 11 به بعد، اشباع نظری حاصل شد، بدین معنا که داده‌های جدید اطلاعات تازه‌ای به یافته‌ها اضافه نمی‌کردند. برای اطمینان از پایداری داده‌ها، مصاحبه‌ها تا نفر سیزدهم ادامه یافت.
تحلیل داده‌ها در این پژوهش با استفاده از روش کلایزی انجام شد که یکی از روشهای معتبر و نظام‌مند در پدیدارشناسی توصیفی است. این روش شامل هفت مرحله پیوسته است که به پژوهشگر امکان می‌دهد تا به شکلی عمیق و ساختاریافته به تجربه‌زیسته مشارکت‌کنندگان دست یابد.
در گام نخست، متن مصاحبه‌ها چندین‌بار به‌دقت مطالعه شد تا پژوهشگر با فضای ذهنی و محتوای تجربه‌ها آشنا شود. سپس گزاره‌های معنادار که حاوی نکات کلیدی درباره پدیده یاریگری بودند، استخراج شد. در مرحله سوم، برای هر گزاره، معنای اولیه تدوین شد تا مفهوم ضمنی آن روشن شود. این معانی در گام چهارم با یکدیگر مقایسه و خوشه‌بندی شدند و مضامین اولیه شکل گرفت. در ادامه، مضامین استخراج‌شده ترکیب شده و به توصیفی جامع و پدیدارشناسانه از تجربه‌زیسته تبدیل شد. این توصیف، پایه‌ای برای تدوین ساختار نهایی تجربه بود که ابعاد مختلف پدیده را در قالبی منسجم بازنمایی می‌کرد. در مرحله پایانی، به منظور اطمینان از صحت و دقت تحلیل، یافته‌ها به مشارکت‌کنندگان ارائه شد و از طریق بازخوردگیری اعضاء اعتبار آنها موردتأیید قرار گرفت.
بازارهای سنتی، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نهادهای اقتصادی و اجتماعی در جوامع مختلف، همواره بستر تعاملات پیچیده‌ای میان فعالان اقتصادی بوده‌اند. در این فضا، علاوه بر روابط مبتنی بر رقابت، اشکالی از یاریگری و همکاری میان بازاریان مشاهده می‌شود که نقش مهمی در تداوم حیات اقتصادی و اجتماعی بازار دارد. یاریگری در فضای بازار نه‌تنها در تأمین نیازهای اقتصادی و معیشتی بازاریان تأثیرگذار است، بلکه پیوندهای اجتماعی و سرمایه اجتماعی را نیز تقویت می‌کند. بااین‌حال، تحولات ناشی از جهانی‌شدن، توسعه اقتصادی نوین و گسترش فضای بازارهای رقابتی مدرن، الگوهای سنتی یاریگری را با چالشهایی روبه‌رو کرده است (شاهیوندی و همکاران، 2016).
یاریگری در بازارهای سنتی، مفهومی گسترده است که به اشکال مختلفی همچون کمک مالی، حمایت از همکاران در شرایط بحرانی، اشتراک‌گذاری اطلاعات اقتصادی و حتی جانشینی موقت در نبود یکدیگر تجلی می‌یابد. این نوع کنشها بر مبنای اعتماد، هنجارهای اجتماعی و سرمایه اجتماعی درون‌گروهی شکل گرفته و تداوم می‌یابد. اما امروزه، با تغییرات ساختاری در اقتصاد، توسعه بازارهای رقابتی و رشد فردگرایی اقتصادی، الگوهای سنتی یاریگری در بازار دستخوش تغییر شده است (شاهیوندی و همکاران، 2016). یاریگری به مجموعه‌ای از کنشهای تعاملی بین افراد اطلاق می‌شود که با هدف کمک متقابل، حل مشکلات جمعی و تقویت روابط اجتماعی انجام می‌شود. در بازارهای سنتی، این مفهوم به اشکال مختلفی مانند قرض‌دادن کالا، حمایت مالی در مواقع بحران، توصیه‌های شغلی و همکاری در رویدادهای اجتماعی بروز می‌یابد. (فاطمی و همکاران، 2019).
با توجه به تحقیقات مختلف مانند فاطمی و همکاران (2019) و شاهیوندی و همکاران (2016) می‌توان گفت که بازارهای سنتی نه‌تنها به‌عنوان یک نهاد اقتصادی، بلکه به‌عنوان یک نهاد اجتماعی نیز عمل می‌کنند که در آن یاریگری و همکاری میان بازاریان نقش مهمی در تداوم حیات اقتصادی و اجتماعی بازار ایفا می‌کند. این بازارها به‌عنوان عناصر هویتی و اقتصادی در شهرها شناخته می‌شوند.
سنت یاریگری یکی از مؤلفه‌های کلیدی سرمایه اجتماعی در بازارهای سنتی است که باعث شکل‌گیری روابط مبتنی بر اعتماد، همکاری و حمایت متقابل میان بازاریان می‌شود. در شرایطی که فردگرایی و رقابت شدید در بازارهای مدرن به کاهش این ارزشها منجر شده است، مطالعه این سنت می‌تواند راهی برای حفظ و احیای سرمایه اجتماعی در بسترهای اقتصادی باشد (راسلینا و همکاران، 2023). سنتهای همیاری و یاریگری، بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی جوامع را تشکیل می‌دهد. شناخت این ارزشها، می‌تواند در بازتولید فرهنگ بومی و تقویت حس همبستگی در جامعه معاصر مؤثر باشد. همیاری در این فضاها به‌عنوان یک ابزار برای تقویت همبستگی اجتماعی عمل می‌کند. مشتریان و فروشندگان با یکدیگر تعاملات صمیمانه‌ای دارند که منجر به ایجاد حس تعلق و اعتماد می‌شود. این روابط نه‌تنها به تسهیل مبادلات اقتصادی کمک می‌کند، بلکه به‌عنوان یک شبکه حمایتی اجتماعی نیز عمل می‌کند (نجاری و مهدی نژاد، 2020).
تحقیق در مورد یاریگری در بازارهای سنتی ایران از چندین جنبه دارای اهمیت و ضرورت است و بازارهای سنتی ایران نه‌تنها مراکز اقتصادی، بلکه کانونهای فرهنگی و اجتماعی هستند که هویت شهرهای ایرانی را شکل می‌دهند. یاریگری و همکاری در این فضاها به‌عنوان یک جزء مهم از هویت فرهنگی جامعه ایرانی به شمار می‌آید. شناخت و بررسی این پدیده می‌تواند به حفظ و احیای این هویت کمک کند (حیاتی و نصرالهی نیا، 2023).
بازارهای سنتی با وجود افول نسبی در برخی مناطق، هنوز نقش مهمی در اقتصاد محلی ایفا می‌کنند. درک مکانیسمهای همکاری و یاریگری در این بازارها می‌تواند به توسعه پایدار و احیای اقتصادی این فضاها کمک کند. این موضوع به‌ویژه در شهرهای کوچک و متوسط که بازارهای سنتی بخش مهمی از اقتصاد محلی را تشکیل می‌دهند، حیاتی است.
یاریگری در بازارهای سنتی به‌عنوان یک عامل اجتماعی، روابط بین افراد و اصناف مختلف را تقویت می‌کند. این روابط نه‌تنها به ایجاد حس تعلق‌خاطر در جامعه کمک می‌کند، بلکه به‌عنوان یک شبکه حمایتی اجتماعی عمل می‌کند. درک این پدیده می‌تواند به طراحی فضاهای شهری با کارکرد اجتماعی بهتر منجر شود(نجاری و مهدی‌نژاد، 2020).
ضرورت این پژوهش در چهار محور قابل تبیین است. از منظر فرهنگی، بازار تبریز به‌عنوان میراث جهانی یونسکو، نماد هویت جمعی ایرانی است و شناخت عوامل تهدیدکننده یاریگری در این فضا به حفظ سرمایه‌های فرهنگی بومی کمک می‌کند (حیاتی و نصرالهی‌نیا، 2023). ازنظر اقتصادی، یاریگری به‌عنوان شبکه ایمنی غیررسمی، نقش کلیدی در کاهش هزینه‌های مبادله و افزایش تاب‌آوری کسب‌وکارها دارد (مؤدب و همکار، 2020). از جنبه اجتماعی، تضعیف این سنت می‌تواند به گسست روابط اعتماد و کاهش امنیت اجتماعی بینجامد (حیدری و همکاران، 2018). از بعد نظری نیز این مطالعه به توسعه چارچوبهای بومی برای تحلیل سرمایه اجتماعی در اقتصادهای در حال گذار کمک می‌کند. بازار سنتی تبریز به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین مراکز تولید و توزیع کالا در شمال‌غرب ایران شناخته می‌شود و در مبادلات بازرگانی بین ایران، اروپا و آسیا نقش پررنگی داشته است (مهدی‌نژاد و نجاری، 2019).
این بازار به‌عنوان یک فضای جمعی با پتانسیل اجتماع‌پذیری بالا، محل برقراری روابط اجتماعی و فرهنگی میان مردم بوده است (مهدی‌نژاد و نجاری، 2019). بیشتر فضاهای این بازار وقفی بوده و در طول تاریخ تداوم یافته‌اند. فرهنگ وقف در شکل‌گیری و تداوم عملکرد این فضاها مؤثر بوده است. همچنین این بازار با گذر زمان دچار تحولات زیادی شده است. ساختار تاریخی آن به لحاظ گذرهای کم‌عرض، دیگر پاسخگوی نیازهای امروزی حمل‌ونقل کالا نیست. ساماندهی حمل‌ونقل کالا در بازار تاریخی تبریز با هدف حفظ ساختار تاریخی آن، از طریق اختصاص ساعات خاص برای حمل‌ونقل و استفاده از کیوسکهای نگهبانی و تغییرات در گاریهای سنتی انجام شده است (فائزی و اهرابی، 2018).
پرسش اصلی این پژوهش آن است که بازاریان سنتی بازار تبریز چه تجاربی از یاریگری در فضای بازار دارند و چه شرایطی در شکل‌گیری، استمرار یا تضعیف این پدیده نقش دارند؟ همچنین، پیامدهای این تغییرات بر روابط اجتماعی و اقتصادی بازار چگونه قابل‌تحلیل است؟ بررسی این موضوع، علاوه بر ارائه تصویری دقیق از تحولات اجتماعی در محیط‌های اقتصادی، می‌تواند به سیاست‌گذاران و نهادهای اقتصادی در راستای حفظ سرمایه اجتماعی و تقویت همبستگیهای اجتماعی کمک کند. پژوهش حاضر، با روش پدیدارشناسی، به تحلیل روایتهای شخصی بازاریان و درک معانی ذهنی آنها از یاریگری می‌پردازد و تلاش دارد تا با کشف ابعاد پنهان این پدیده، به غنای مطالعات اجتماعی و اقتصادی در این حوزه بیفزاید.
پیشینه تجربی
در راستای بررسی یاریگری در بازارهای سنتی، مطالعات متعددی انجام شده است که در این بخش به مهم‌ترین آنها اشاره می‌شود: راسلینا و همکاران (2023) در مطالعه خود به بررسی نقش سرمایه اجتماعی در توسعه بازارهای سنتی از منظر اقتصاد اسلامی پرداخته و دریافتند که سرمایه اجتماعی از طریق پایبندی به هنجارها، شبکه تاجران و اعتماد متقابل، پایداری اقتصادی بازارهای سنتی را تضمین و به توسعه آنها کمک می‌کند. در این پژوهش، سرمایه اجتماعی در اقتصاد اسلامی شامل مواردی چون «امت واحده»، «اخوت»، «تعاون» و «احسان» تعریف شده است.
فرقان و محمدی (2021) در مطالعه خود به بررسی نظام نمادین یاری‌دهی در روستاهای استان گیلان پرداخته و دریافتند که همیاری روستاییان با شاخصهای سرمایه اجتماعی مرتبط بوده و موجب تقویت انسجام اجتماعی می‌شود. فاطمی و همکاران (2020) در پژوهش خود به بررسی نقش بازار در شهرها و ارتباط آن با جمعیت و بافت شهری و مشکلات اجتماعی پرداختند. آنها نشان دادند که بازار همیشه با زندگی روزمره مردم ارتباط مستقیم دارد و محور جاذبه اجتماعی و اقتصادی محسوب می‌شود.
قره‌بگلو و همکاران (2020) در مطالعه‌ای دیگر به بررسی ارتباط قابلیتهای محیط با سبک زندگی اخلاقی در محلات سنتی شهر تبریز پرداختند و دریافتند که تعامل بین قابلیت فیزیکی محیط با احساسات، عواطف و هیجانات و همچنین اراده و خواسته، بستر لازم برای تحقق سبک زندگی اخلاقی را فراهم می‌کند. همچنین، تعامل بین قابلیت اجتماعی محیط با گفتار و کردار، به ثبات سبک زندگی اخلاقی کمک می‌کند و تعامل بین قابلیت نمادین محیط با احساسات و عواطف، زمینه را برای رواج و نهادینه‌شدن سبک زندگی اخلاقی فراهم می‌کند.
مولائی(2020) در مطالعه‌ای به بررسی ابعاد و کیفیات سرمایه اجتماعی در بازارهای تاریخی با نمونه موردی بازار تبریز پرداخته و نشان داد که بازارهای تاریخی الگوها و کیفیتهای محیطی مطلوبی در فضاها، سنتهای دادوستد و رویدادها دارند که محمل سرمایه‌های اجتماعی غنی و پویایی هستند. سرمایه اجتماعی در بازار تبریز بر اساس اقتصاد، سیستم فضایی، فرهنگ ایرانی-اسلامی و روابط همسایگی استوار است. قمشه‌ای و میرزایی (2017) در پژوهش خود به بررسی تأثیر عناصر و ساختار کالبدی بازارهای سنتی بر شکل‌گیری روابط اجتماعی و تعاملات شهروندی با تمرکز بر بازار اراک در دوره قاجار پرداخته و نشان دادند که بازارهای سنتی فضاهایی چندبعدی هستند که طراحی خاص آنها به تقویت روابط اجتماعی و همبستگی کمک می‌کند. همچنین، ارتباط مستقیم بین ساختار کالبدی بازار و تحولات اجتماعی-اقتصادی مورد تأکید قرار گرفته است. این مطالعه به کاهش نقش چندبعدی فضاهای شهری در دوران مدرن و پیامدهای منفی آن نیز اشاره دارد.
شاهیوندی و همکاران (2016) در پژوهش خود به بررسی تطبیقی سرمایه اجتماعی در بازارهای سنتی و مراکز خرید جدید پرداخته و نشان دادند که سطح سرمایه اجتماعی در بازارهای سنتی به دلیل روابط نزدیک، تعاملات مستمر و هنجارهای قوی اجتماعی بالاتر از مراکز خرید جدید است. افزایش سرمایه اجتماعی در بازارهای سنتی منجر به تقویت انسجام اجتماعی و تعاملات اقتصادی پایدار می‌شود.
بررسی تحقیقات انجام‌شده در داخل و خارج کشور در مورد موضوع مطالعه نشان می‌دهد که برخی از تحقیقات به اهمیت کلی پیوندهای اجتماعی در جامعه و محیط بازار پرداخته، برخی به شکل توصیفی از اهمیت بازار در تقویت انسجام و روحیه همکاری و یا قابلیت بازار در رشد سبک زندگی اخلاقی سخن گفته‌اند و برخی دیگر نیز به بررسی کیفیت سرمایه اجتماعی در بازار تبریز پرداخته‌اند. ولی تحقیقاتی که به فرهنگ یاریگری به‌عنوان یک پتانسیل و به شکل ویژه از زبان بازاریان راسته‌ها و صنفهای بازار تاریخی تبریز بپردازد و در این میان تحول در فرهنگ یاریگری را در گذر زمان موردبررسی قرار دهد وجود نداشته و تحقیق حاضر می‌تواند نتایجی متفاوت و جدید ارائه دهد.
چهارچوب مفهومی
همیاری در بازارهای سنتی یکی از پدیده‌های اجتماعی مهمی است که به دلیل ساختار اجتماعی و فرهنگی خاص این فضاها شکل گرفته است. بازارهای سنتی نه‌تنها مراکزی برای تبادل اقتصادی، بلکه بستری برای تعاملات اجتماعی، اعتماد و حمایت متقابل میان اعضا محسوب می‌شوند. برای تحلیل این پدیده، می‌توان از نظریه‌های جامعه‌شناختی همچون سرمایه اجتماعی (بوردیو و پاتنام)، نظریه مبادله اجتماعی (بلائو و هومنز) و کارکردگرایی (دورکیم) به‌عنوان چارچوب مفهومی بهره برد. این چارچوب نظری امکان بررسی ابعاد مختلف همیاری را در بازارهای سنتی فراهم می‌کند. بازارهای سنتی به‌عنوان هسته‌های اجتماعی و اقتصادی در جوامع مختلف، نقش مهمی در ایجاد همبستگی اجتماعی و همیاری بین افراد ایفا می‌کنند. این بازارهای سنتی نه‌تنها به‌عنوان مراکز تجاری، بلکه به‌عنوان فضاهای اجتماعی عمل می‌کنند که در آنها روابط طولانی‌مدت و اعتماد متقابل بین افراد شکل می‌گیرد. سرمایه اجتماعی به‌عنوان شبکه‌های روابط اجتماعی، اعتماد متقابل و هنجارهای همکاری تعریف می‌شود که انسجام اجتماعی را تقویت می‌کند. در بازارهای سنتی، سرمایه اجتماعی از طریق روابط طولانی‌مدت بین کسبه، مشتریان و سایر اعضای بازار شکل می‌گیرد. این روابط باعث کاهش هزینه‌های مبادله، تقویت روابط تجاری و شکل‌گیری نوعی وابستگی متقابل بین افراد می‌شود. سرمایه اجتماعی در بازارهای سنتی بر اساس پایه اقتصادی، سیستم فضایی و کالبدی و فرهنگ ایرانی-اسلامی استوار است (مولائی، 2020).
این نظریه بر اساس این ایده استوار است که تعاملات اجتماعی از طریق مبادله منابع ارزشمند (مادی و غیرمادی) بین افراد شکل می‌گیرد. افراد در تلاش هستند تا منافع خود را به حداکثر برسانند و هزینه‌های خود را به حداقل کاهش دهند. درواقع روابط اجتماعی بر اساس یک مبادله متقابل و منطقی بین افراد است که در آن هر فرد سعی می‌کند تا از تعاملات خود سود ببرد.
در بازارهای سنتی، یاریگری می‌تواند به‌عنوان یک نوع مبادله اجتماعی در نظر گرفته شود. کسبه به یکدیگر کمک می‌کنند، مثلاً در تأمین کالا، اطلاعات بازار، یا حمایت در برابر مشکلات، به این امید که در زمان نیاز، از کمک دیگران بهره‌مند شوند. روابط اجتماعی در این بازارها بر اساس یک نظام مبادله‌ای است که در آن افراد به دنبال به حداکثر رساندن منافع خود هستند. یاریگری در بازارهای سنتی به ایجاد یک شبکه از اعتماد و همکاری بین کسبه کمک می‌کند. این شبکه به آنها اطمینان می‌دهد که در مواقع نیاز، از حمایت دیگران برخوردار خواهند بود. هر کسبه با کمک به دیگران، انتظار دارد که در آینده نیز از این کمکها بهره‌مند شود. این انتظار منافع متقابل را به وجود می‌آورد و تعاملات اجتماعی را تقویت می‌کند (شاهیوندی و همکاران، 2017). در نظریه دورکیم، همبستگی اجتماعی به دو نوع مکانیکی و ارگانیکی تقسیم می‌شود. همبستگی مکانیکی در جوامع سنتی بر اساس شباهتها و هماهنگی در ارزشها و هنجارها استوار است که موجب تقویت وجدان جمعی و همکاری میان افراد می‌شود. در بازارهای سنتی، این نوع همبستگی به یاریگری و اعتماد میان کسبه کمک کرده و روابط اجتماعی را بهبود می‌بخشد. همبستگی ارگانیکی در جوامع مدرن بر اساس تقسیم‌کار و تخصص است که در بازارهای سنتی نیز به وابستگی متقابل افراد به تخصص و خدمات یکدیگر منجر می‌شود. این همبستگی نیز به همکاری و اعتماد بیشتر و بهبود روابط اجتماعی کمک می‌کند. درنهایت، هر دو نوع همبستگی موجب افزایش همکاری، سرمایه اجتماعی و پایداری روابط طولانی‌مدت در بازارهای سنتی می‌شوند.
روش
روش تحقیق این پژوهش از نوع کیفی و با رویکرد پدیدارشناسی توصیفی انجام شده است. این روش بر توصیف دقیق تجربه‌زیسته مشارکت‌کنندگان از پدیده یاریگری در فضای بازار تأکید دارد و هدف آن دستیابی به معانی ذهنی و ساختارهای تجربه‌شده توسط افراد است.
مشارکت‌کنندگان پژوهش شامل افرادی بودند که تجربه مستقیم و معناداری از یاریگری در بازار سنتی داشتند. این افراد شامل بازاریان قدیمی، اعضای صندوقهای خیریه فعال در بازار و واسطه‌گران در امور خیر و فعالیتهای همیاری بودند. برای انتخاب مشارکت‌کنندگان از نمونه‌گیری هدفمند استفاده شد تا افرادی انتخاب شوند که بیشترین غنا و عمق تجربه را درزمینه موردنظر داشته باشند. سپس با استفاده از تکنیک گلوله برفی، از مشارکت‌کنندگان خواسته شد تا افراد دیگری را که تجربه مشابه یا مرتبطی دارند، معرفی کنند. این روش باعث شناسایی و دسترسی به شبکه‌ای از کنشگران اجتماعی فعال در پدیده موردمطالعه شد.
برای گردآوری داده‌ها از مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته و عمیق استفاده شد. مصاحبه شامل پرسشهای باز و اکتشافی بود که به شرکت‌کنندگان امکان می‌داد تجربه‌ای خود را با آزادی و در فضای غیررسمی بیان کنند. مصاحبه‌ها در محلهایی انجام شد که برای شرکت‌کنندگان آشنا و امن بود، مانند مغازه‌ها یا دفاتر شخصی افراد تا شرایط لازم برای ایجاد ارتباط صمیمی و اعتماد فراهم شود. هر مصاحبه بین 45 تا 90 دقیقه به طول انجامید. درمجموع با 13 نفر از فعالان بازار مصاحبه انجام شد. از مصاحبه 11 به بعد، اشباع نظری حاصل شد، بدین معنا که داده‌های جدید اطلاعات تازه‌ای به یافته‌ها اضافه نمی‌کردند. برای اطمینان از پایداری داده‌ها، مصاحبه‌ها تا نفر سیزدهم ادامه یافت.
تحلیل داده‌ها در این پژوهش با استفاده از روش کلایزی انجام شد که یکی از روشهای معتبر و نظام‌مند در پدیدارشناسی توصیفی است. این روش شامل هفت مرحله پیوسته است که به پژوهشگر امکان می‌دهد تا به شکلی عمیق و ساختاریافته به تجربه‌زیسته مشارکت‌کنندگان دست یابد.
در گام نخست، متن مصاحبه‌ها چندین‌بار به‌دقت مطالعه شد تا پژوهشگر با فضای ذهنی و محتوای تجربه‌ها آشنا شود. سپس گزاره‌های معنادار که حاوی نکات کلیدی درباره پدیده یاریگری بودند، استخراج شد. در مرحله سوم، برای هر گزاره، معنای اولیه تدوین شد تا مفهوم ضمنی آن روشن شود. این معانی در گام چهارم با یکدیگر مقایسه و خوشه‌بندی شدند و مضامین اولیه شکل گرفت. در ادامه، مضامین استخراج‌شده ترکیب شده و به توصیفی جامع و پدیدارشناسانه از تجربه‌زیسته تبدیل شد. این توصیف، پایه‌ای برای تدوین ساختار نهایی تجربه بود که ابعاد مختلف پدیده را در قالبی منسجم بازنمایی می‌کرد. در مرحله پایانی، به منظور اطمینان از صحت و دقت تحلیل، یافته‌ها به مشارکت‌کنندگان ارائه شد و از طریق بازخوردگیری اعضاء اعتبار آنها موردتأیید قرار گرفت.
جدول 1. مشخصات افراد مورد مصاحبه
یافته‌ها
در این پژوهش با رویکرد پدیدارشناسی، تجارب زیسته بازاریان بازار سنتی تبریز در خصوص کنشهای همیارانه بررسی شد. پس از تحلیل مصاحبه‌های عمیق، پنج مضمون اصلی استخراج شد که هریک نمایانگر ابعاد مختلف همیاری در بازارهای سنتی است. این مضامین شامل: سرمایه اجتماعی، فرایند اجتماعی‌شدن، همیاری اقتضائی، شبکه ارتباطی شفاف و سبک زندگی غیرطبقاتی هستند. جدول زیر، مضامین اصلی، زیرمضامین و نمونه کدهای مفهومی مرتبط را به‌صورت خلاصه نشان می‌دهد:
جدول 2 طبقه‌بندی مضامین اصلی، زیرمضامین و نمونه کدهای مفهومی
مضمون 1: سرمایه اجتماعی
با توجه به اطلاعات به‌دست‌آمده از مصاحبه‌ها، می‌توان گفت که سرمایه اجتماعی به‌ویژه شاخصهایی همچون اعتماد، سرمایه دینی و مشارکت، نقش بسیار مهمی در شکل‌گیری و تداوم همیاری در بین بازاریان ایفا کرده‌اند. مصاحبه‌شوندگان تأکید داشتند که وجود اعتماد متقابل بین اصناف، ازجمله صداقت و اعتماد به واسطه‌گران، همواره بر تعاملات و همکاریهای اجتماعی در بازار تأثیرگذار بوده است. علاوه بر این، اعتقادات دینی و ارزشهای معنوی مرتبط با آن نیز از دیگر شاخصهایی بوده‌اند که تأثیرات عمیقی در ترویج فرهنگ همیاری در میان بازاریان داشته‌اند.
اولاً در زمان گذشته اعتقادات نسبت به امروز قوی بود. درست هست که امروزه فرق کرده اما امروز نیز کم‌وبیش کمک‌کردن وجود دارد که آن شخص مؤمن و مسلمان باشد و چه غیره. به‌طوری‌که در قرآن نیز خداوند می‌فرمایند در سوره بقره، هر کس به همدیگر کمک کند خداوند متعال چند برابر برای او کمک می‌کند و چون ما مسلمان هستیم و درنتیجه باید به همدیگر همیشه کمک کنیم و دست یاریگر برای یکدیگر باشیم (مصاحبه‌شونده پارچه‌فروش، مرد 79 ساله).
مضمون 2: اجتماعی‌شدن
اطلاعات به‌دست‌آمده از مصاحبه‌ها نشان می‌دهد که بازاریان از دوران کودکی و در محیط‌های اجتماعی خود، به‌طور غیرمستقیم و در فرآیند اجتماعی‌شدن، مهارتها و اصول همیاری را یاد گرفته‌اند. این امر نشان‌دهنده ارتباط قوی میان سرمایه اجتماعی و اجتماعی‌شدن است. در بازارهای سنتی، حجره‌ها نه‌تنها مکانهایی برای فعالیت اقتصادی، بلکه فضایی برای اجتماعی‌شدن حرفه‌ای و انتقال ارزشهای فرهنگی و اخلاقی محسوب می‌شوند. بسیاری از بازاریان از طریق کارآموزی و شاگردی در حجره‌ها، اصول همیاری و رفتارهای مبتنی بر همکاری را فراگرفته‌اند.
ما از همون سن 13-14 سالگی می‌اومدیم توی حجره، اولش جارو می‌زدیم، چای می‌دادیم، ولی کم‌کم یاد می‌گرفتیم که بازار فقط خریدوفروش نیست. استادم همیشه می‌گفت: «بازار با رفاقت می‌چرخه، نه رقابت.» توی این فضا یاد گرفتیم که اگه هم‌صنفمون مشکلی داشت، کمکش کنیم. این چیزا توی کتاب نیست، با بودن کنار بزرگان بازار توی دل آدم می‌شینه (تابلو فروش، 82 ساله).
راستش من دانشگاه هم رفتم، ولی چیزایی که توی بازار از بزرگ‌ترها یاد گرفتم، هیچ‌وقت توی کلاس بهم نگفتن. مثلاً اینکه وقتی مشتری کمه، به‌جای رقابت تند، با هم‌صنفهات کنار بیای و مشتری رو به هم پاس بدی. اینارو. آدم خودش یاد می‌گیره، بدون اینکه کسی بگه (عطاری، 56 ساله).
مضمون 3: همیاری اقتضائی و شرایط آن
تجربه‌زیسته بازاریان نشان می‌دهد که همیاری در بازار سنتی صرفاً مبتنی بر قواعد انتزاعی یا الزامات اخلاقی عمومی نبوده است، بلکه شدیداً تحت‌تأثیر درک موقعیت‌مند و اقتضائی از وضعیت افراد قرار داشته است. درواقع، کنش همیاری زمانی رخ می‌داد که فرد یا گروهی از اصناف، وضعیت خاصی از نیاز، فشار یا بحران را درک می‌کردند و بر اساس آن، کنشی حمایتی، داوطلبانه و گاه فوری از خود نشان می‌دادند. این نوع همیاری را می‌توان «همیاری موقعیت‌محور» نامید که در آن افراد با تکیه بر شناخت فردی، تجربه گذشته و همدلی اجتماعی، وضعیت طرف مقابل را درک کرده و به‌تناسب آن عمل می‌کردند.
مثلاً کسی میلیاردی عقب افتاده است در این مورد سخت است ولی نمی‌شود کاری کرد... این بخش به مشکلات مالی بزرگ اشاره دارد که باعث می‌شود یاریگری در این شرایط دشوار باشد. مثلاً دست‌فروش بود و یا پول کمی احتیاج داشت مثلاً 5 یا 10 میلیون تومان در مستمندان سراغ اینها می‌روند و راضی می‌کنند و در مورد چک آنها یا پرداخت می‌کنند و یا رضایت طرف را جلب می‌کنند. در هیئت مستمندان به معیشت و آذوقه می‌رسند که هر ماه پرداخت می‌شود (مسئول صندوق مستمندان، 64 ساله).
مضمون 4: شبکه ارتباطی شفاف
شبکه ارتباطی شفاف، آشنا به مشکلات همدیگر، وجود ارتباط مستقیم و غیرمستقیم با اصناف درگذشته در وجود همیاری در بین اصناف در بین بازاریان نقش داشته است. بازار سنتی، فراتر از یک فضای اقتصادی، در عمل به‌عنوان یک شبکه اجتماعی زنده و فعال عمل می‌کرد. تعاملات روزمره، دیدارهای چهره‌به‌چهره، نزدیکی مکانی حجره‌ها و حضور مداوم بازاریان در تیمچه‌ها و سراها، باعث شکل‌گیری یک شبکه ارتباطی مبتنی بر شناخت، اعتماد و شفافیت متقابل می‌شد.
این روابط نه‌تنها باعث تقویت انسجام صنفی، بلکه بستر مناسبی برای شکل‌گیری رفتارهای همیارانه و کمک‌رسانی در مواقع نیاز فراهم می‌کرد. در این ساختار ارتباطی، بازاریان بدون نیاز به ابزارهای رسمی یا اطلاع‌رسانی بیرونی، از وضعیت مالی، خانوادگی و حتی روحی یکدیگر آگاهی پیدا می‌کردند. همین سطح از شفافیت انسانی و اجتماعی، باعث می‌شد تا بسیاری از کمکها پیش از آن‌که تقاضا شوند، عرضه شوند؛ یعنی افراد کمک را پیش‌دستانه و بدون درخواست رسمی ارائه می‌کردند، چراکه از دل رابطه مستمر، به درک عمیقی از وضعیت طرف مقابل رسیده بودند.
زمستان بود 4 تا کارگر و کلیددار تیمچه نشسته بودیم، حاج خلیل شکرزاده ما را صدا زد و گفت بیایین مغازه و یکی از کارگران رفت به پیشش، گفت به جیبم پول گذاشته‌ام از جیبم هر چقدر لازم دارین بردارین چون زمستان هست و کار هم نیست. این بخش نشان می‌دهد که بین بازاریان و کارگران نوعی شناخت و ارتباط وجود داشته است و در شرایط سخت اقتصادی، به یکدیگر کمک می‌کردند (واسطه طاقه‌فروش، 88 ساله).
مضمون 5: سبک زندگی غیرطبقاتی
سبک زندگی غیرطبقاتی (لباس‌پوشیدن یکسان سرمایه‌داران بازار، غذاخوردن یکسان با کارکنان حجره) درگذشته در وجود همیاری در بین اصناف در بین بازاریان نقش داشته است. یکی از ویژگیهای برجسته بازار سنتی، سبک زندگی غیرطبقاتی و هم‌سطح میان بازاریان، شاگردان، کارگران و عوامل اجرایی بازار بود. برخلاف ساختارهای امروزی که تفکیکهای اجتماعی و اقتصادی میان «کارفرما» و «کارگر» شدیدتر شده است، در فضای سنتی بازار، نوعی هم‌سطح‌سازی فرهنگی، رفتاری و روزمره وجود داشت که از خلال آن، احساس برابری، همدلی و مشارکت جمعی شکل می‌گرفت. این سبک زندگی خود را در نشانه‌های رفتاری و نمادین متعددی نشان می‌داد، نوع پوشش ساده و مشابه بازاریان و کارگران، خوردن غذای یکسان در هنگام ناهار، نشستن در کنار هم در زمان استراحت و حتی پرهیز از نمایش علنی موفقیت اقتصادی. این الگوهای رفتاری، نه‌تنها به کاهش فاصله طبقاتی کمک می‌کرد، بلکه زمینه‌ساز همیاری خودجوش و صادقانه بین اقشار مختلف بازار می‌شد.
اصناف همیشه خودشان را هم‌تراز کارگران و حمل بران محسوب می‌کردند و خودشان را سر نمی‌دانستند. وقتی ناهار می‌خورند نگاه می‌کردند اگر کارگر تیمچه مثلاً سیب‌زمینی می‌خورد همین کاسب هم سیب‌زمینی می‌خورد. فاصله طبقاتی را از بین می‌بردند (تولیدکننده پارچه، 57 ساله).
بحث
نتایج به‌دست‌آمده از این تحقیق با رویکرد پدیدارشناسی نشان داد که همیاری در بازارهای سنتی حاصل تلاقی و تعامل چندوجهی ابعاد مختلف اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی است. در این راستا، پنج محور اصلی به‌عنوان عوامل محرک همیاری در میان بازاریان شناسایی شده‌اند. یافته‌های تحقیق بر نقش بنیادی سرمایه اجتماعی تأکید دارد؛ سرمایه‌ای که از طریق اعتماد متقابل، صداقت و مشارکت در فعالیتهای مذهبی شکل می‌گیرد. در بازارهای سنتی، ارزشهای دینی همچون انجام فروع دین (مانند زکات و صدقه) چارچوبی اخلاقی برای همیاری فراهم کرده و با تأکید بر ارزشهایی چون انصاف، تعهد و صداقت، موجب تقویت پیوندهای میان اصناف شده است. وجود شبکه‌های ارتباطی قوی و شفاف در بین اصناف، امکان تبادل سریع اطلاعات و هماهنگیهای اقتصادی را فراهم می‌کند. این شبکه‌ها که از طریق شناخت متقابل و ارتباط مستقیم میان بازاریان شکل گرفته‌اند، اساس هماهنگیهای بازار و جلوگیری از انباشت مشکلات را تشکیل می‌دهند.
بازاریان از همان دوران کودکی و از طریق مشاهدات و تجربیات شخصی، به فراگیری اصول همیاری پرداخته‌اند؛ فرآیندی که موجب تقویت سرمایه اجتماعی در سطح فردی و جمعی شده و زمینه‌ساز ایجاد روابط عمیق در بازار شده است. شرایط اضطراری مانند ورشکستگی، ازدواج و مشکلات فصلی نقش مهمی در بروز همیاریهای اقتضایی ایفا می‌کند. در این شرایط، بازاریان به دلیل فشارهای اقتصادی و نیاز فوری به کمک، به یکدیگر تکیه می‌کنند. به‌عبارت‌دیگر، در مواجهه با مشکلات مشترک، همیاری به‌عنوان ابزاری برای کاهش تنشهای اقتصادی و اجتماعی ظاهر می‌شود.
این نوع همیاری در بازارهای سنتی، صرفاً واکنشی فردی نیست بلکه نشان‌دهنده ظرفیت نهادی غیررسمی برای مقابله با بحرانهاست. بر پایه نظریه کنش جمعی الینور استروم، جوامع محلی می‌توانند بدون وابستگی به نهادهای رسمی و با تکیه بر اعتماد و قواعد غیررسمی، بحرانها را مدیریت کنند. در بازارهای سنتی نیز قواعدی مانند تعویق مطالبات، وام بدون بهره و اعتباردهی، نمونه‌هایی از کنش جمعی‌اند که با نظام پاداش و تنبیه غیررسمی، نظم بازار را حفظ می‌کنند.
از منظر تاب‌آوری اجتماعی، این همیاریها ظرفیت جامعه برای تحمل و بازگشت از بحران را تقویت کرده و با ایجاد شبکه‌های پشتیبان، امکان بازگشت افراد آسیب‌دیده به چرخه اقتصادی را فراهم می‌کند. همیاری اقتضایی در این بازارها الگویی از کنش جمعی خودگردان است که بر اعتماد متقابل و ارزشهای فرهنگی استوار بوده، مانع فروپاشی بازار می‌شود و تقویت انسجام اجتماعی را به همراه دارد. بازارهای سنتی بر پایه سبک زندگی مشترک و برابری‌طلبانه شکل گرفته‌اند که ارزشهایی چون ساده‌زیستی، تواضع، احترام و همیاری در آن نقش محوری دارد. در این فضا، تفاوتهای منزلتی و طبقاتی آگاهانه کمرنگ می‌شود و همه، فارغ از دارایی یا جایگاه اقتصادی، هم‌سطح تلقی می‌شوند. چنین وضعیتی، سرمایه اجتماعی و احساس تعلق و اعتماد متقابل را تقویت می‌کند.
این تحقیق نشان داد که همیاری در بازارهای سنتی تنها یک رفتار اقتصادی نیست، بلکه ریشه در عوامل فرهنگی، اجتماعی و اعتقادی دارد. بازارهای سنتی با اتکا به روابط انسانی عمیق و ارزشهای مشترک، توان مقابله با چالشهای اقتصادی و اجتماعی را پیدا می‌کنند. موفقیت بازارهای سنتی به‌شدت به قدرت روابط اجتماعی و ارزشهای مشترک وابسته است. این بازارها نه‌تنها عرصه‌ای برای مبادلات اقتصادی هستند، بلکه یکی از نهادهای بنیادین شکل‌گیری و بازتولید همبستگی اجتماعی، اعتماد عمومی و تاب‌آوری در برابر بحرانها به شمار می‌روند.
در دورانی که جامعه ایران با چالشهایی چون تضعیف اعتماد عمومی، گسستهای اجتماعی و نابرابری مواجه است، احیای چنین نهادهایی می‌تواند نقش مؤثری در ترمیم سرمایه اجتماعی ایفا کند. در شرایطی که ایران با بحرانهای متوالی اقتصادی مانند تحریمها، تورم، رکود و نوسانات بازار روبه‌رو است، شناخت ظرفیتهای نهفته در شبکه‌های همیاری سنتی می‌تواند الگویی برای مدیریت بحران از پایین به بالا ارائه دهد.
اهمیت بحث همیاری در بازارهای سنتی برای جامعه ایران، تنها به بعد اقتصادی محدود نمی‌شود، بلکه این پدیده در قلب مسائل کلانی چون سرمایه اجتماعی، اخلاق اقتصادی، تاب‌آوری اجتماعی و هویت فرهنگی جای دارد. در شرایطی که جامعه ایرانی نیازمند بازسازی پیوندهای اجتماعی، تقویت اعتماد عمومی و ارتقای مشارکت مدنی است، توجه به این الگوهای سنتی می‌تواند بستری برای توسعه اجتماعی-فرهنگی فراهم کند و در سیاست‌گذاریهای ملی و محلی مورداستفاده قرار گیرد. بنابراین، این تحقیق نه‌تنها پاسخی به یک سؤال پژوهشی، بلکه بازکننده دریچه‌ای برای بازاندیشی در الگوهای بومی توسعه پایدار در ایران است.
در این پژوهش تنها بازار سنتی تبریز به‌عنوان میدان مطالعه انتخاب شده است؛ بنابراین یافته‌ها الزاماً قابلیت تعمیم به سایر بازارهای سنتی کشور را ندارند و ورود بازارهای دیگر می‌توانست به تنوع جغرافیایی و غنای داده‌ها بیفزاید. همچنین، مشارکت‌کنندگان عمدتاً مردان بازاری بوده‌اند و غیبت زنان - به‌رغم نقش بالقوه آنها در برخی فعالیتهای بازار- محدودیتی دیگر محسوب می‌شود که می‌تواند در تحقیقات آتی برطرف شود.
ملاحظات اخلاقی
مشارکت نویسندگان
همه نویسندگان در تولید این تحقیق مشارکت داشته‌اند.
تأمین مالی
این مطالعه هیچ‌گونه حمایت مالی نداشته است.
تعارض منافع
هیچ‌گونه تعارض منافعی میان نویسندگان وجود ندارد.
اخلاق پژوهش
در این مقاله، تمامی اصول مربوط به اخلاق پژوهش توسط نویسندگان رعایت شده است.
منابع
Faizi، S. F.، & Ahrabi، H. (2018). Organization of goods transportation in the historical bazaar of Tabriz. Jadé Journal، 26(96)، 91–100. https://www.magiran.com/p1897229
fatemi, E., Tahmasebi, A. and fereidon, A. (2020). Comparative study in traditional bazaar with emphasis on social and economic components Case study: Sulaymaniyah and Sanandaj bazaars. Geography (Regional Planning), 10(2), 1071-1087. https://www.magiran.com/p2147003
Furqan، J.، & Mohammadi، (2021). The symbolic system of support in the culture of rural areas of Gilan province with an emphasis on the Rural Heritage Museum. Islamic Art Studies، 18(41)، 336–356. https://www.magiran.com/p2331132
https://doi.org/10.22034/IAS.20200253807.1411
Granovetter، M. (1985). Economic action and social structure: The problem of embeddedness. American journal of sociology، 91(3)، 481-510.
Heydari، A. A.، Pivastegar، Y.، & Kiaei، M. (2018). Evaluating the quality of edge permeability in ensuring spatial security (Case study: Spatial analysis of the structure of Timcheh in traditional Iranian bazaars). HOnar - ha - ye - ziba Memari - va - shahrsazi، 23(1)، 41–54. https://www.magiran.com/p1888855 https://doi.org/10. 22059/jfaup.2017.210451.671434
Heydari، M. T.، Haghi، Y.، Khound، K.، & Moharami، S. (2022). Strategic analysis of structural-functional regeneration of traditional bazaars in Iranian cities: Case study of caravanserais in the historical bazaar of Zanjan. Human Geography Research (Geographical Researches)، 54(3)، 851–866. https://www.magiran.com/p2487979
https://doi.org/10.22059/JHGR.2021.316812.1008228
Hayati، H.، & Nasrollahinia، A. (2023). An investigation of spatial identity indicators in Iranian bazaars (Case study: Dezful and Shushtar bazaars). Journal of Urban Research and Planning، 14(53)، 187–206. https://sanad.iau.ir/Journal/jupm/Article/1171829
https://doi.org/10.30495/jupm.2021.27459.3810
Mollai، A. (2020). Social capital in historical bazaars of Iran (Case study: Historical Bazaar of Tabriz). Sociology of Social Institutions، 7(15)، 61–88. https://ssi.journals.umz.ac.ir/article_2861.html
https://doi.org/10.22080/ssi.2020.17475.1680
Moaddab، R.، & Amini Hosseini، K. (2020). Investigating the dimensions and indicators influencing the assessment of resilience in historical-commercial fabrics against earthquake risk، with a special focus on traditional bazaars. Environmental Hazards Management، 7(3)، 265–280.
https://www.magiran.com/p2210081 https://doi.org/10.22059/jhsci.2020.308455.588.
Mahdinejad، J.، & Najari، R. (2019). Evaluating the transformations of the physical structure of traditional bazaars based on the role of the bazaar in urban space: Case study of Tabriz Bazaar. Andishe-ye Memari (Architectural Thought)، 3(6)، 144–159. https://www.magiran.com/p2107749
https://doi.org/10.30479/at.2020.11757.1338.
Nahapiet، J.، & Ghoshal، S. (1998). Social capital، intellectual capital، and the organizational advantage. Academy of management review، 23(2)، 242-266.
Najari، R.، & Mahdinejad، J. (2020). Evaluating the role of physical and functional factors in the sociability of traditional Iranian bazaars using Space Syntax technique (Case study: Tabriz Bazaar). Bagh-e Nazar، 17(85)، 67–82. https://www.magiran.com/p2138581
https://doi.org/10.22034/bagh.2020.182777.4088.
Portes، A. (1998). Social capital: Its origins and applications in modern sociology. New critical writings in political sociology، 53-76.
Qomshaei، P.، & Mirzaei، V. (2017). Examining the elements and spatial structure of traditional bazaars in shaping social relations and civic interactions (Case study: The Bazaar of Arak during the Qajar period). In Proceedings of the 3rd Annual Conference on Architecture، Urban Planning، and Urban Management.
Qarabaglu، M.، Hashemi Aghajari، M.، Ki-Nezhad، M. A.، & Biti، H. (2020). Moral lifestyle in interaction with environmental capabilities in traditional neighborhoods of Iran (Case study: The historic neighborhood of Azab Daftiler، Tabriz). Andisheh-ye Memari، 4(8)، 85-104. https://sid.ir/paper/407633/fa.
Rusnila, A. D., Citra, O. L., Latifah, A. N., & Afrianty, N. (2023, September). The Role of Social Capital in the Development of Traditional Markets: An Islamic Economic Perspective. In Proceeding of International Conference on Islamic Economics, Islamic Banking, Zakah and Waqf (pp. 711-720).
Shahivandi، A.، Mohammadi، M.، & Sajadi، A. (2016). A comparative study of social capital in traditional bazaars and modern shopping centers (Case study: Isfahan Bazaar and Park Commercial Complex). Urban Sociological Studies، 7(21)، 169–194. Retrieved from https: //sid. ir/paper/210432/fa.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
تماس با ما
فصلنامه رفاه اجتماعی
تهران، اوین، بلوار دانشجو، خ کودکیار، دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی، ساختمان فارابی
تلفن دفتر نشریه: 02171732851
وب سایت: http://refahj.uswr.ac.ir
ایمیل: refahj@uswr.ac.ir
