fa رتبه‌بندی و خوشه‌بندی استانهای ایران بر پایه شاخصهای اشتغال و کارآفرینی: تحلیل نابرابری اقتصادی اشتغال اصیل orginal <span style="line-height:2;"><span style="font-size:14px;"><span style="font-family:Tahoma;"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="color:black"><b><span lang="AR-YE">مقدمه: </span></b>اشتغال از ارکان اساسی توسعه و رفاه هر جامعه<span dir="LTR">‌</span>ای است و تحلیل توزیع مکان<span dir="LTR">‌</span>محور به شناخت بسترهای فرهنگی، اجتماعی و زیرساختی آن کمک می<span dir="LTR">‌</span>کند؛ بنابراین هدف این پژوهش خوشه<span dir="LTR">‌</span>بندی و رتبه<span dir="LTR">‌</span>بندی استانهای کشور بر اساس مؤلفه<span dir="LTR">‌</span>ها و شاخصهای اشتغال و کارآفرینی است.</span></span></span><br> <span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="color:black"><b><span lang="AR-YE">روش: </span></b>داده<span dir="LTR">‌</span>های این مطالعه به روش تحلیل ثانویه و از منابع رسمی و معتبر همچون سرشماری عمومی نفوس و مسکن و آخرین سالنامه<span dir="LTR">‌</span>های آماری (1401 تا 1403)، وزارت کار و داده<span dir="LTR">‌</span>های سایت مرکز آمار ایران در سال 1403 جمع<span dir="LTR">‌</span>آوری شده و به<span dir="LTR">‌</span>وسیله تکنیک تحلیل خوشه<span dir="LTR">‌</span>ای سلسله<span dir="LTR">‌</span>مراتبی در نرم<span dir="LTR">‌</span>افزار <span class="a"><span style="text-decoration:none">SPSS</span></span> تحلیل شده است.<b><span lang="AR-YE" style="font-size:9.0pt"></span></b></span></span></span><br> <span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="color:black"><b><span lang="AR-YE">یافته: </span></b>استانهای گیلان، کردستان، قزوین و آذربایجان غربی بالاترین نرخ مشارکت اقتصادی و اشتغال بخش خصوصی را دارند؛ درحالی<span dir="LTR">‌</span>که استانهای سیستان و بلوچستان و کهگیلویه و بویراحمد با کمترین میزان مشارکت و موفقیت کاریابی، در زمره استانهای محروم دسته<span dir="LTR">‌</span>بندی می<span dir="LTR">‌</span>شوند. همچنین، استانهای تهران، البرز و قم به دلیل تراکم بالای جمعیت، سهم بیشتری از اشتغال در بخش خدمات دارند. تحلیل خوشه<span dir="LTR">‌</span>ای، استانها را در چهار خوشه اصلی دسته<span dir="LTR">‌</span>بندی کرده که این خوشه<span dir="LTR">‌</span>بندی می<span dir="LTR">‌</span>تواند مبنای سیاست<span dir="LTR">‌</span>گذاریهای منطقه<span dir="LTR">‌</span>ای هدفمند قرار گیرد.</span></span></span><br> <span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="color:black"><b><span lang="AR-YE">بحث: </span></b>بر اساس یافته<span dir="LTR">‌</span>ها، تمرکز بر توسعه بخش خصوصی، ایجاد زیرساختهای صنعتی و خدماتی در استانهای کم<span dir="LTR">‌</span>برخوردار و تقویت مهارت<span dir="LTR">‌</span>آموزی و کاریابی پیشنهاد شده است. همچنین، بهبود شرایط اقتصادی در استانهای جنوبی کشور به<span dir="LTR">‌</span>واسطه دسترسی به آبهای آزاد و توسعه اقتصاد دریامحور توصیه می<span dir="LTR">‌</span>شود. این پژوهش به سیاست<span dir="LTR">‌</span>گذاران کمک می<span dir="LTR">‌</span>کند تا با بهره<span dir="LTR">‌</span>گیری از تفاوتهای منطقه<span dir="LTR">‌</span>ای، راهبردهای مؤثرتری برای توسعه اقتصادی و کارآفرینی ارائه دهند.</span></span></span></span></span></span> <span style="line-height:1;"><span style="font-size:14px;"><span style="font-family:Tahoma;"><span style="color:black"><b><span style="letter-spacing:-.1pt">Introduction: </span></b>Employment and entrepreneurship are critical drivers of economic development and societal well-being. Analyzing their spatial distribution provides insights into regional disparities in cultural, social, and infrastructural factors. This study aims to rank and cluster Iran&rsquo;s provinces based on macro-level employment and entrepreneurship indicators to inform evidence-based regional policymaking.</span><br> <span style="color:black"><b><span style="letter-spacing:-.1pt">Method:</span></b> Data were collected from national statistical databases, including the National Census and Statistical Yearbooks, covering key employment and entrepreneurship indicators. Hierarchical cluster analysis was applied to group provinces based on economic participation, private sector employment, and service sector dominance.</span><br> <span style="color:black"><b><span style="letter-spacing:-.1pt">Findings: </span></b>The analysis reveals significant regional variations. Gilan, Kurdistan, Qazvin, and West Azerbaijan exhibit high economic participation and private sector employment, while Sistan and Baluchestan and Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad show low participation and employment outcomes, indicating economic disadvantage. Tehran, Alborz, and Qom, with high population density, lead in service sector employment. The provinces were categorized into four distinct clusters, highlighting diverse regional economic profiles<span style="letter-spacing:-.1pt">. </span></span><br> <b><span style="letter-spacing:-.2pt">Discussion:</span></b> The findings underscore the need for targeted interventions, including private sector development and enhanced industrial and service infrastructure in less-developed provinces. Strengthening vocational training programs and leveraging maritime economic opportunities in southern provinces could address regional disparities. This study provides policymakers with a robust framework to design equitable strategies for fostering economic growth and entrepreneurship<span style="letter-spacing:-.2pt">.</span></span></span></span><br> <span style="font-size:12pt"><span style="line-height:normal"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" dir="RTL" style="font-family:"B Lotus""></span></span></span></span></span> تحلیل خوشه‌ای, اشتغال, کارآفرینی, مشارکت اقتصادی, جامعه‌شناسی اقتصادی Cluster analysis, employment, entrepreneurship, economic participation, regional policy-making 37 66 http://refahj.uswr.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-4635-1&slc_lang=fa&sid=1 Hamid Masoudi حمید مسعودی Hmdmasoudi@birjand.ac.ir 0000-0003-0497-434X Yes Sociology Department, Faculty of Literature and Human Sciences, University of Birjand , Birjand, Iran. گروه جامعه‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران Alireza Ghorbani علیرضا قربانی No Sociology Department, Faculty of Literature and Human Sciences, University of Birjand , Birjand, Iran. گروه جامعه‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران