دوره 25، شماره 99 - ( 11-1404 )
جلد 25 شماره 99 صفحات 38-9 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Ethics code:
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Talebzadeh M, Babaki R, Elyaspour B. (2026). The Effect of Economic Freedom on the Health Index (A Cross Country Comparison). Social Welfare Quarterly. 25(99), 9-38. doi:10.32598/refahj.25.99.4685.1
URL: http://refahj.uswr.ac.ir/article-1-4473-fa.html
URL: http://refahj.uswr.ac.ir/article-1-4473-fa.html
طالب زاده مهناز، بابکی روح اله، الیاس پور بهنام.(1404). اثر آزادی اقتصادی بر شاخص سلامت (رهیافت دادههای تابلویی) رفاه اجتماعی 25 (99) :38-9 10.32598/refahj.25.99.4685.1
متن کامل [PDF 599 kb]
(593 دریافت)
| چکیده (HTML) (1612 مشاهده)
متغیر موردنظر در سطح فردی، دسترسی به فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) و متغیر موردنظر در سطح اجتماعی، آزادی اقتصادی (EF) است.
بر این اساس، مدل بهصورت کلی به شکل زیر است:
Hit: نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر 5 سال (U5MR)؛ در این پژوهش از متغیر مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال برای شاخص سلامت استفاده میشود. دلیل استفاده از شاخص مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال در اینجا این است که یکی از مهمترین مشکلات بهداشتی در بیشتر کشورهای درحال‌توسعه، بالابودن این نرخ است و ازآنجاییکه کودکان آینده‌‌سازان کشورها هستند و یک کشور، برای پیشرفت و ترقی به نیروی سالم و کارآمد نیاز دارد، لذا از شاخص نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال استفاده میشود.
EFit: شاخص آزادی اقتصادی؛ همان‌طور که قبلاً اشاره شد، به لحاظ نظری، هر دو اثر مثبت و منفی آزادی اقتصادی بر شاخص سلامت میتواند وجود داشته باشد و هیچ قطعیتی در این زمینه وجود ندارد.
ICTit: شاخص توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) بر اساس تعداد افراد دارای دسترسی به اینترنت (بهعنوان درصدی از جمعیت)؛ فناوری اطلاعات و ارتباطات، در ارتقای کیفیت خدمات سلامت نقش قابل‌‌توجهی را ایفا میکند تا تجربه‌ها را در اختیار افراد نیازمند اطلاعات بهداشتی قرار دهد (فلیک و همکاران، 2020).
خدمات سلامتی که به‌‌وسیله ابزارهای فناوری اطلاعات و ارتباطات انجام میشوند، اطلاعات بهداشتی برابر، خدمات مشاوره‌‌ای یکسان و تسهیلات مراقبتهای بهداشتی اولیه را برای زنان و کودکان و افراد محروم در سطح جامعه فراهم میکند. خدمات اولیه پزشکی با بهره‌‌گیری از فناوری اطلاعات مدرن و امکانات مخابراتی پیشرفته، خدمات بهداشتی- درمانی و امکانات مدیریتی بهینه‌‌ای را امکانپذیر کرد (نور، 2013). البته با درنظرگرفتن تمامی جنبه‌های مثبت ICT، عدم استفاده صحیح از این قبیل فناوریها، آسیبهای جدی به همراه خواهد داشت؛ چراکه میتوانند سلامت جوامع بشری را تهدید و هزینه‌هایی را در سطح کلان و خرد ایجاد کنند. ازجمله این آسیبها، در معرض قرار‌‌گرفتن امواج تلفن همراه است که باعث ایجاد سرطان و تومور مغزی، ضعیف‌شدن سیستم ایمنی بدن، افزایش دمای بدن، افزایش فشارخون، اختلال در عملکرد غده‌ی تیروئید و غیره میشود؛ بنابراین در مورد ارتباط ICT و شاخص سلامت، ازنظر تئوری، قطعیتی وجود ندارد و ممکن است ICT اثر مثبت و یا منفی بر شاخص سلامت داشته باشد.
RGDPit: رشد تولید ناخالص داخلی (درصد سالیانه)؛ درآمد (تولید ناخالص داخلی) یکی از عوامل اصلی تعیینکننده پیامدهای سلامت در نظر گرفته میشود. درواقع، پریچت و سامرز (1996) بهبودهایی را در مرگ‌ومیر نوزادان و امید به زندگی با افزایش درآمد در طول زمان نشان داده‌اند. آنها دریافتند که این بهبود برای کشورهای کم‌درآمد حتی بیشتر است و استدلال می‌کنند که ثروتمندترین کشورها، سالم‌ترین کشورها هستند. آنها سه توجیه ممکن برای رابطه بین درآمد و سلامت پیدا کردند. اولین مورد این است که افزایش درآمد احتمالاً منجر به سلامت بهتر میشود (مثلاً داشتن توانایی پرداخت هزینه مراقبت، پرداخت هزینه داروهای تجویزی). دوم این است که کارگران سالم، مولدتر و درنتیجه، ثروتمندتر هستند (علیت معکوس). سومین توضیح ممکن این است که عامل دیگری (متغیر مشاهده‌نشده) میتواند هم سلامت و هم ثروت را بهبود بخشد که آنها آن را بهعنوان یک ارتباط تصادفی توصیف می‌کنند. همچنین، فیلمر و پریچت (1999) استدلال می‌کنند که درآمد به دلیل تأثیرش بر سلامت از طریق کانالهای مختلف که به نظر آنها میتواند تغذیه بهتر، مسکن بهتر و بهداشت بهتر باشد، بهطور جهانی شناخته شده است.
UPit: نرخ شهرنشینی (درصدی از جمعیت کل)؛ دلیل استفاده از نرخ شهرنشینی بهعنوان متغیر کنترل، این است که شهرنشینی به‌نحوی بر سلامت جمعیت تأثیر می‌گذارد. درواقع، رشد جمعیت شهری در دهه‌های اخیر و تأثیرات آن بر سلامت انسان و محیط‌زیست، شهرنشینی را به یکی از مهمترین چالشهای سلامت تبدیل کرده است (سازمان بهداشت جهانی، 2016). درحالی‌که برخی از این اثرات، مثبت هستند برخی دیگر بر سلامت اثر منفی دارند. از یک سو، به‌عنوان‌مثال، اثرات مثبت عبارتند از: رشد اقتصادی ناشی از شهرنشینی پایدار، تقویت گذار جمعیتی، احتمال بیشتر زنده‌ماندن نوزادان در مناطق شهری نسبت به مناطق روستایی به دلیل دسترسی به مراکز بهداشتی، افزایش دسترسی به مراکز بهداشتی در مناطق شهری نسبت به مناطق روستایی به دلیل دسترسی به مراکز بهداشتی و غیره. از سوی دیگر، شلوغی بیش‌ازحد شهرها منبع آلودگی، استرس مشاهده‌شده در مناطق شهری در مقایسه با مناطق روستایی، چاقی، سلامت روان ضعیف، کاهش فعالیت بدنی و غیره است (دای، 2008).
HEit: مخارج بهداشتی عمومی داخلی دولت (درصدی از کل مخارج دولت)؛ هزینه‌های سلامت شاخصی از میزان منابعی است که دولت برای سلامت هزینه میکند که اثر مطلوب آن تأثیر منفی بر مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال و نوزادان خواهد بود. بنابراین، افزایش سرانه هزینه‌های سلامت منجر به دسترسی بیشتر به مراقبتها و خدمات بهداشتی میشود. علاوه بر این، هزینه‌های سلامت مدتهاست که بهعنوان یک مکمل بالقوه برای رشد اقتصادی (درآمد) در بهبود پیامدهای سلامت دیده میشود (ماکوتا و اوهاره، 2015).
ICTit*EFit: متغیر ضربی که حاصل‌ضرب آزادی اقتصادی و فناوری اطلاعات و ارتباطات است؛
i = 1, 2, …, N: تعداد کشورها؛
t = 1, 2, …, T: دوره زمانی؛
αi: اثرات کشورهای خاص؛
و εit: جمله اخلال.
لازم به ذکر است که در این پژوهش، دادههای شاخص آزادی اقتصادی از سایت مؤسسه هریتیج، دادههای مخارج بهداشتی عمومی داخلی دولت از سایت بهداشت جهانی و سایر دادههای مدل این پژوهش از سایت بانک جهانی استخراج میشود. همچنین کشورهای موردمطالعه در این پژوهش، شامل دو دسته کشورهای شرق آسیا (شامل ژاپن، کره جنوبی، سنگاپور، تایلند، فیلیپین، چین، مالزی و اندونزی) و کشورهای غرب آسیا (شامل ایران، بحرین، اردن، کویت، لبنان، عمان، قطر و امارت متحده عربی) است.
یافته‌‌ها
نتایج آزمونهای تشخیصی برای کشورهای شرق و غرب آسیا در قالب جدول (2) ارائه شده است.
متن کامل: (352 مشاهده)
مقدمه
اهمیت شاخص سلامت، به‌واسطه اهمیت دستیابی به توسعه انسانی است. سلامت، جزء مهم و جدایی‌ناپذیر زندگی است و عوامل مختلفی شامل عوامل فردی و اجتماعی بر آن اثر دارند. ازجمله عوامل فردی میتوان به GDP (تولید ناخالص داخلی) و فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) و ازجمله عوامل اجتماعی، به شهرنشینی و آزادی اقتصادی اشاره کرد. ازجمله عوامل اجتماعی تأثیر‌‌گذار بر بخش سلامت، آزادی اقتصادی است. آزادی اقتصادی جزء کلیدی در هر تلاش به سمت بهتر‌‌شدن فضای اقتصادی و اجتماعی محسوب میشود (فریدمن، 1962).
افزایش آزادی اقتصادی، باعث افزایش انتقال افراد متخصص در بخش سلامت و بیماران بهعنوان مصرف‌کنندگان این بخش، استفاده از فناوریهای به‌‌روز در ارائه خدمات بهداشتی و درمانی، افزایش دسترسی به داروها و غیره میشود که این عوامل، باعث بالابردن سطح سلامت در جامعه میشوند (تسای، 2009)؛ اما در مقابل، برغ و نیلسون بیان می‌کنند که آزادی اقتصادی میتواند از راههای مختلف مانند گسترش وسیع و سریع بیماریهای عفونی و واگیر مانند HIV و آنفولانزای مرغی، ایجاد آلودگیهای زیست‌‌محیطی، تغییر برنامه‌ی غذایی، ایجاد استرس و تهدید سلامت به‌واسطه نابرابری درآمد اشاره کرد.
بنابراین با توجه به این‌‌که به لحاظ نظری، هر دو اثر مثبت و منفی آزادی اقتصادی بر شاخص سلامت میتواند وجود داشته باشد و هیچ قطعیتی در این زمینه وجود ندارد، لذا لازم است این رابطه در نمونه‌های مختلف به‌صوت تجربی، بررسی شود. ازاین‌رو، در این تحقیق اثر آزادی اقتصادی بر شاخص سلامت در دو دسته کشورهای شرق و غرب آسیا با استفاده از الگوی دادههای تابلویی موردبررسی قرار خواهد گرفت.
ادبیات نظری
آزادی اقتصادی، کیفیت نهادهای اقتصادی را در درون یک کشور اندازه‌گیری میکند و شامل حاکمیت قانون، حمایت از مالکیت خصوصی، تجارت آزاد، دسترسی به پول سالم و نقش بیشتر بازار میشود (گوارتنی و همکاران، 2019؛ هال و لاوسون، 2014 و وود و هرزوگ، 2014).
سیاستهایی که حمایت‌کننده و پشتیبان سیستمهای حقوقی قوی هستند و یا از حقوق مالکیت افراد حمایت می‌کنند، ترویج‌‌دهنده تجارت آزاد و تثبیت‌کننده محیط اقتصادی کلان هستند و بار نظارتی را کاهش می‌دهند. این‌گونه سیاستها، باعث بهبود شاخص سلامت میشوند. رابطه مثبت بین آزادی اقتصادی و شاخص سلامت بیان میکند که افزایش آزادی اقتصادی، باعث کاهش میزان مرگ‌ومیر و افزایش امید به زندگی در کشورها میشود.
آزادی اقتصادی از طریق افزایش ایمن‌سازی، افزایش شهرنشینی و شیوع کمتر ایدز میتواند اثر مثبت بر شاخص سلامت داشته باشد. ایمن‌سازی نیاز به ارتقاء کیفیت نهادهای اقتصادی دارد. از سوی دیگر انجام اصلاحات شهری به‌‌منظور افزایش سرعت شهرنشینی لازم است؛ البته سیاستهای دیگری که ایمن‌سازی را افزایش می‌دهند و بروز ایدز را کاهش می‌دهند میتوانند برای افزایش شاخص سلامت مفید باشند (شارما،2020).
اقدامات آزادی اقتصادی و حقوق سیاسی درزمینه مسائل بهداشتی و آموزشی، نشان میدهد که آزادی اقتصادی در ارتقاء پیشرفت تحصیلی و دسترسی به مراقبتهای بهداشتی و سلامت بهبود‌یافته برای جامعه مؤثر هستند (استروپ، 2007). همچنین اگر افراد اجازه نداشته باشند آنچه را که تولید می‌کنند نزد خودشان نگه دارند، انگیزه کمی برای ارتقاء مهارتها یا سرمایه‌گذاری خواهند داشت و اگر به آنها اجازه داده نشود که روشهای جدیدی را برای انجام کارها امتحان کنند، نوآوری و پیشرفت، در درون فناوری از بین می‌‌رود. درنهایت، هرچقدر میزان آزادی اقتصادی بیشتر باشد، افراد راحت‌تر میتوانند با یکدیگر همکاری کرده و در زمینههایی که دارای مزیت نسبی هستند، تخصص پیدا کنند و به منافع تجاری و کارآفرینی رسیده و از آن بهره ببرند (اسپوستو و زالسکی، 1999).
آزادی اقتصادی هم بهطور مستقیم - از طریق سیاستهای بهداشتی دولت - و هم بهطور غیرمستقیم، از طریق عوامل اجتماعی-اقتصادی گسترده‌تر مانند آموزش و بازار کار، بر سلامت تأثیر می‌گذارد (میقلی، 2025). تأثیر آزادی اقتصادی بر شاخص سلامت، چه از طریق پیشرفت در شاخصهای بهداشتی، چه از طریق تغییرات در هزینه‌های سلامت یا بهبود زیرساختهای بهداشتی باشد، باعث بهبود محیط کسب‌وکار میشود. همچنین برای حل مشکلات موجود، باید دولت نقش خود را محدود کند و به سرمایه‌گذاران بخش خصوصی، اجازه ایفای نقش بیشتر در بخشهای اجتماعی مانند آموزش و سلامت بدهد تا در این بخشها، سرمایه‌گذاری کنند. درواقع میتوان گفت، آزادی اقتصادی چنین مکانیسمهای مساعدی را برای تقویت بیشتر امکانات بهداشتی افزایش میدهد (رضوی، 2016).
همچنین جوامع به‌‌جای استفاده از سیاستهای انحصاری بهداشتی از طریق برنامه‌‌های گران و ناکارآمد دولتی، میتوانند از سیاستهای آزادی اقتصادی برای دستیابی به نتایج مثبت در شاخص سلامت استفاده کنند. مداخله و اجبار دولت در بازارهای مراقبتهای بهداشتی تنها یا مؤثرترین راه برای دستیابی به جوامع سالم نیست. در عوض، سیاست‌گذاران باید موانع را از بین ببرند و رقابت و انتخاب را با حذف یارانه‌‌ها و لغو قوانینی که افراد را از خرید خدمات مراقبتهای بهداشتی از منابع مختلف خصوصی و مبتنی بر بازار بازمی‌دارد، افزایش دهند. افراد باید مجاز به خرید خدمات درمانی و بیمه بدون محدودیت مرزهای جغرافیایی یا وضعیت شغلی باشند (رابرتس و اولسون، 2013).
هال و لاوسون (2014) و لاوسون و همکاران (2024) مطالعات زیادی را در مورد آزادی اقتصادی و اثرات اجتماعی-اقتصادی آن بررسی کرده و خاطرنشان می‌کنند که تعداد کمی از آنها به پیامدهای سلامت می‌پردازند که نشاندهنده توجه محدود علمی به این پیوند است. این بررسیها یافته‌های متفاوتی را گزارش می‌دهند: کشورهای آزادتر ازنظر اقتصادی، تمایل به دسترسی عادلانه‌تر به مراقبتهای بهداشتی، کیفیت خدمات بهتر و تحقیقات فعال‌تر در حوزه سلامت دارند، اما شیوع برخی از بیماریها مانند چاقی نیز بیشتر است. با وجود نتایج متفاوت در مورد بیماریهای همه‌گیر، گلوسو و همکاران (2022) دریافتند که با گذشت زمان، اقتصادهای آزادتر آسیب‌پذیری کمتری در برابر بیماریهای همراه نشان می‌دهند (میقلی، 2025).
علاوهبراین، افزایش آزادی اقتصادی باعث افزایش انتقال افراد متخصص در بخش سلامت و بیماران بهعنوان مصرف‌کنندگان این بخش، استفاده از فناوریهای به‌‌روز در ارائه خدمات بهداشتی و درمانی، افزایش دسترسی به داروها و غیره میشود که این عوامل، باعث بالابردن سطح سلامت در جامعه میشوند (تسای، 2009). اما در مقابل، برغ و نیلسون بیان می‌کنند آزادی اقتصادی میتواند از راههای مختلف مانند گسترش وسیع و سریع بیماریهای عفونی و واگیر مانند HIV و آنفولانزای مرغی، ایجاد آلودگیهای زیست‌‌محیطی، تغییر برنامه غذایی و ایجاد استرس سلامت را تهدید کند؛ بنابراین با توجه به امکان هر دو اثر مثبت و منفی آزادی اقتصادی بر شاخص سلامت و عدم قطعیت در آن ازلحاظ تئوری، لازم است این رابطه در نمونه‌های مختلف موردبررسی قرار گیرد.
پیشینه تجربی
خلاصه مطالعات گذشته درزمینه موضوع رابطه بین آزادی اقتصادی و شاخص سلامت در جدول (1) گزارش شده است.
اهمیت شاخص سلامت، به‌واسطه اهمیت دستیابی به توسعه انسانی است. سلامت، جزء مهم و جدایی‌ناپذیر زندگی است و عوامل مختلفی شامل عوامل فردی و اجتماعی بر آن اثر دارند. ازجمله عوامل فردی میتوان به GDP (تولید ناخالص داخلی) و فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) و ازجمله عوامل اجتماعی، به شهرنشینی و آزادی اقتصادی اشاره کرد. ازجمله عوامل اجتماعی تأثیر‌‌گذار بر بخش سلامت، آزادی اقتصادی است. آزادی اقتصادی جزء کلیدی در هر تلاش به سمت بهتر‌‌شدن فضای اقتصادی و اجتماعی محسوب میشود (فریدمن، 1962).
افزایش آزادی اقتصادی، باعث افزایش انتقال افراد متخصص در بخش سلامت و بیماران بهعنوان مصرف‌کنندگان این بخش، استفاده از فناوریهای به‌‌روز در ارائه خدمات بهداشتی و درمانی، افزایش دسترسی به داروها و غیره میشود که این عوامل، باعث بالابردن سطح سلامت در جامعه میشوند (تسای، 2009)؛ اما در مقابل، برغ و نیلسون بیان می‌کنند که آزادی اقتصادی میتواند از راههای مختلف مانند گسترش وسیع و سریع بیماریهای عفونی و واگیر مانند HIV و آنفولانزای مرغی، ایجاد آلودگیهای زیست‌‌محیطی، تغییر برنامه‌ی غذایی، ایجاد استرس و تهدید سلامت به‌واسطه نابرابری درآمد اشاره کرد.
بنابراین با توجه به این‌‌که به لحاظ نظری، هر دو اثر مثبت و منفی آزادی اقتصادی بر شاخص سلامت میتواند وجود داشته باشد و هیچ قطعیتی در این زمینه وجود ندارد، لذا لازم است این رابطه در نمونه‌های مختلف به‌صوت تجربی، بررسی شود. ازاین‌رو، در این تحقیق اثر آزادی اقتصادی بر شاخص سلامت در دو دسته کشورهای شرق و غرب آسیا با استفاده از الگوی دادههای تابلویی موردبررسی قرار خواهد گرفت.
ادبیات نظری
آزادی اقتصادی، کیفیت نهادهای اقتصادی را در درون یک کشور اندازه‌گیری میکند و شامل حاکمیت قانون، حمایت از مالکیت خصوصی، تجارت آزاد، دسترسی به پول سالم و نقش بیشتر بازار میشود (گوارتنی و همکاران، 2019؛ هال و لاوسون، 2014 و وود و هرزوگ، 2014).
سیاستهایی که حمایت‌کننده و پشتیبان سیستمهای حقوقی قوی هستند و یا از حقوق مالکیت افراد حمایت می‌کنند، ترویج‌‌دهنده تجارت آزاد و تثبیت‌کننده محیط اقتصادی کلان هستند و بار نظارتی را کاهش می‌دهند. این‌گونه سیاستها، باعث بهبود شاخص سلامت میشوند. رابطه مثبت بین آزادی اقتصادی و شاخص سلامت بیان میکند که افزایش آزادی اقتصادی، باعث کاهش میزان مرگ‌ومیر و افزایش امید به زندگی در کشورها میشود.
آزادی اقتصادی از طریق افزایش ایمن‌سازی، افزایش شهرنشینی و شیوع کمتر ایدز میتواند اثر مثبت بر شاخص سلامت داشته باشد. ایمن‌سازی نیاز به ارتقاء کیفیت نهادهای اقتصادی دارد. از سوی دیگر انجام اصلاحات شهری به‌‌منظور افزایش سرعت شهرنشینی لازم است؛ البته سیاستهای دیگری که ایمن‌سازی را افزایش می‌دهند و بروز ایدز را کاهش می‌دهند میتوانند برای افزایش شاخص سلامت مفید باشند (شارما،2020).
اقدامات آزادی اقتصادی و حقوق سیاسی درزمینه مسائل بهداشتی و آموزشی، نشان میدهد که آزادی اقتصادی در ارتقاء پیشرفت تحصیلی و دسترسی به مراقبتهای بهداشتی و سلامت بهبود‌یافته برای جامعه مؤثر هستند (استروپ، 2007). همچنین اگر افراد اجازه نداشته باشند آنچه را که تولید می‌کنند نزد خودشان نگه دارند، انگیزه کمی برای ارتقاء مهارتها یا سرمایه‌گذاری خواهند داشت و اگر به آنها اجازه داده نشود که روشهای جدیدی را برای انجام کارها امتحان کنند، نوآوری و پیشرفت، در درون فناوری از بین می‌‌رود. درنهایت، هرچقدر میزان آزادی اقتصادی بیشتر باشد، افراد راحت‌تر میتوانند با یکدیگر همکاری کرده و در زمینههایی که دارای مزیت نسبی هستند، تخصص پیدا کنند و به منافع تجاری و کارآفرینی رسیده و از آن بهره ببرند (اسپوستو و زالسکی، 1999).
آزادی اقتصادی هم بهطور مستقیم - از طریق سیاستهای بهداشتی دولت - و هم بهطور غیرمستقیم، از طریق عوامل اجتماعی-اقتصادی گسترده‌تر مانند آموزش و بازار کار، بر سلامت تأثیر می‌گذارد (میقلی، 2025). تأثیر آزادی اقتصادی بر شاخص سلامت، چه از طریق پیشرفت در شاخصهای بهداشتی، چه از طریق تغییرات در هزینه‌های سلامت یا بهبود زیرساختهای بهداشتی باشد، باعث بهبود محیط کسب‌وکار میشود. همچنین برای حل مشکلات موجود، باید دولت نقش خود را محدود کند و به سرمایه‌گذاران بخش خصوصی، اجازه ایفای نقش بیشتر در بخشهای اجتماعی مانند آموزش و سلامت بدهد تا در این بخشها، سرمایه‌گذاری کنند. درواقع میتوان گفت، آزادی اقتصادی چنین مکانیسمهای مساعدی را برای تقویت بیشتر امکانات بهداشتی افزایش میدهد (رضوی، 2016).
همچنین جوامع به‌‌جای استفاده از سیاستهای انحصاری بهداشتی از طریق برنامه‌‌های گران و ناکارآمد دولتی، میتوانند از سیاستهای آزادی اقتصادی برای دستیابی به نتایج مثبت در شاخص سلامت استفاده کنند. مداخله و اجبار دولت در بازارهای مراقبتهای بهداشتی تنها یا مؤثرترین راه برای دستیابی به جوامع سالم نیست. در عوض، سیاست‌گذاران باید موانع را از بین ببرند و رقابت و انتخاب را با حذف یارانه‌‌ها و لغو قوانینی که افراد را از خرید خدمات مراقبتهای بهداشتی از منابع مختلف خصوصی و مبتنی بر بازار بازمی‌دارد، افزایش دهند. افراد باید مجاز به خرید خدمات درمانی و بیمه بدون محدودیت مرزهای جغرافیایی یا وضعیت شغلی باشند (رابرتس و اولسون، 2013).
هال و لاوسون (2014) و لاوسون و همکاران (2024) مطالعات زیادی را در مورد آزادی اقتصادی و اثرات اجتماعی-اقتصادی آن بررسی کرده و خاطرنشان می‌کنند که تعداد کمی از آنها به پیامدهای سلامت می‌پردازند که نشاندهنده توجه محدود علمی به این پیوند است. این بررسیها یافته‌های متفاوتی را گزارش می‌دهند: کشورهای آزادتر ازنظر اقتصادی، تمایل به دسترسی عادلانه‌تر به مراقبتهای بهداشتی، کیفیت خدمات بهتر و تحقیقات فعال‌تر در حوزه سلامت دارند، اما شیوع برخی از بیماریها مانند چاقی نیز بیشتر است. با وجود نتایج متفاوت در مورد بیماریهای همه‌گیر، گلوسو و همکاران (2022) دریافتند که با گذشت زمان، اقتصادهای آزادتر آسیب‌پذیری کمتری در برابر بیماریهای همراه نشان می‌دهند (میقلی، 2025).
علاوهبراین، افزایش آزادی اقتصادی باعث افزایش انتقال افراد متخصص در بخش سلامت و بیماران بهعنوان مصرف‌کنندگان این بخش، استفاده از فناوریهای به‌‌روز در ارائه خدمات بهداشتی و درمانی، افزایش دسترسی به داروها و غیره میشود که این عوامل، باعث بالابردن سطح سلامت در جامعه میشوند (تسای، 2009). اما در مقابل، برغ و نیلسون بیان می‌کنند آزادی اقتصادی میتواند از راههای مختلف مانند گسترش وسیع و سریع بیماریهای عفونی و واگیر مانند HIV و آنفولانزای مرغی، ایجاد آلودگیهای زیست‌‌محیطی، تغییر برنامه غذایی و ایجاد استرس سلامت را تهدید کند؛ بنابراین با توجه به امکان هر دو اثر مثبت و منفی آزادی اقتصادی بر شاخص سلامت و عدم قطعیت در آن ازلحاظ تئوری، لازم است این رابطه در نمونه‌های مختلف موردبررسی قرار گیرد.
پیشینه تجربی
خلاصه مطالعات گذشته درزمینه موضوع رابطه بین آزادی اقتصادی و شاخص سلامت در جدول (1) گزارش شده است.
جدول 1. خلاصه پیشینه پژوهش
باید توجه داشت که در خصوص موضوع این پژوهش، در داخل کشور نسبت به مطالعات خارجی، مطالعات کمتری انجام شده است. وجه تمایز این پژوهش نسبت به مطالعات قبلی آن است که در این پژوهش، اثر آزادی اقتصادی بر شاخص سلامت در دو گروه کشورهای شرق و غرب آسیا موردبررسی قرار می‌‌گیرند. لازم به ذکر است که در پژوهشهای داخلی قبلی، مبانی نظری رابطه بین آزادی اقتصادی و شاخص سلامت نیز به‌خوبی تبیین نشده است که این پژوهش به دنبال پرکردن شکاف مطالعاتی موجود است. همچنین این پژوهش به دنبال ارائه راهکارهای مناسب برای بهبود سلامت از مسیر آزادی اقتصادی است.
روش
طبق مطالعه هال و همکاران (2018)، مدل تولید سلامت عمومی در این پژوهش به شرح زیر است:
روش
طبق مطالعه هال و همکاران (2018)، مدل تولید سلامت عمومی در این پژوهش به شرح زیر است:
H = h (V, W, X) (1)
H: به متغیر پیامد سلامت اشاره دارد.
V: به عوامل تعیینکننده سلامت در سطح فردی اشاره دارد، به این معنی که افراد میتوانند کنترل مستقیمی بر این متغیرها داشته باشند.
W: به عوامل اجتماعی و فیزیکی در سطح جامعه اشاره دارد که بر سلامت تأثیر می‌گذارند، مانند عوامل اجتماعی- اقتصادی و محیطی. اینها متغیرهایی هستند که افراد هیچ کنترلی (یا کنترل محدودی) بر آنها ندارند.
X: نشاندهنده تعامل بین عوامل سطح فردی و اجتماعی است. درواقع، عوامل سطح اجتماعی میتوانند با عوامل سطح فردی تعامل داشته باشند تا به یک یا چند طریق بر سلامت تأثیر بگذارند.
متغیرهای موجود در V، W و X بر اساس ادبیات موجود و همچنین در دسترس‌‌بودن دادهها انتخاب شده‌اند. بر این اساس:
V: به عوامل تعیینکننده سلامت در سطح فردی اشاره دارد، به این معنی که افراد میتوانند کنترل مستقیمی بر این متغیرها داشته باشند.
W: به عوامل اجتماعی و فیزیکی در سطح جامعه اشاره دارد که بر سلامت تأثیر می‌گذارند، مانند عوامل اجتماعی- اقتصادی و محیطی. اینها متغیرهایی هستند که افراد هیچ کنترلی (یا کنترل محدودی) بر آنها ندارند.
X: نشاندهنده تعامل بین عوامل سطح فردی و اجتماعی است. درواقع، عوامل سطح اجتماعی میتوانند با عوامل سطح فردی تعامل داشته باشند تا به یک یا چند طریق بر سلامت تأثیر بگذارند.
متغیرهای موجود در V، W و X بر اساس ادبیات موجود و همچنین در دسترس‌‌بودن دادهها انتخاب شده‌اند. بر این اساس:
V=(RGDP,ICT);W=(EF,UP,HE),X=ICT×EF
متغیر موردنظر در سطح فردی، دسترسی به فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) و متغیر موردنظر در سطح اجتماعی، آزادی اقتصادی (EF) است.
بر این اساس، مدل بهصورت کلی به شکل زیر است:
(2) H=h(RGDP,ICT,EF,UP,HE,ICT×EF)
بنابراین، مدل تجربی در این مطالعه بر اساس مطالعه کوتن و همکاران (2021) به شرح زیر است:
(3) Hit=β0+β1 ICTit+β2 EFit+β3 (ICTit×EFit )+β4 RGDPit+β5 UPit+β6 HEit+αi+εit
Hit: نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر 5 سال (U5MR)؛ در این پژوهش از متغیر مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال برای شاخص سلامت استفاده میشود. دلیل استفاده از شاخص مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال در اینجا این است که یکی از مهمترین مشکلات بهداشتی در بیشتر کشورهای درحال‌توسعه، بالابودن این نرخ است و ازآنجاییکه کودکان آینده‌‌سازان کشورها هستند و یک کشور، برای پیشرفت و ترقی به نیروی سالم و کارآمد نیاز دارد، لذا از شاخص نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال استفاده میشود.
EFit: شاخص آزادی اقتصادی؛ همان‌طور که قبلاً اشاره شد، به لحاظ نظری، هر دو اثر مثبت و منفی آزادی اقتصادی بر شاخص سلامت میتواند وجود داشته باشد و هیچ قطعیتی در این زمینه وجود ندارد.
ICTit: شاخص توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) بر اساس تعداد افراد دارای دسترسی به اینترنت (بهعنوان درصدی از جمعیت)؛ فناوری اطلاعات و ارتباطات، در ارتقای کیفیت خدمات سلامت نقش قابل‌‌توجهی را ایفا میکند تا تجربه‌ها را در اختیار افراد نیازمند اطلاعات بهداشتی قرار دهد (فلیک و همکاران، 2020).
خدمات سلامتی که به‌‌وسیله ابزارهای فناوری اطلاعات و ارتباطات انجام میشوند، اطلاعات بهداشتی برابر، خدمات مشاوره‌‌ای یکسان و تسهیلات مراقبتهای بهداشتی اولیه را برای زنان و کودکان و افراد محروم در سطح جامعه فراهم میکند. خدمات اولیه پزشکی با بهره‌‌گیری از فناوری اطلاعات مدرن و امکانات مخابراتی پیشرفته، خدمات بهداشتی- درمانی و امکانات مدیریتی بهینه‌‌ای را امکانپذیر کرد (نور، 2013). البته با درنظرگرفتن تمامی جنبه‌های مثبت ICT، عدم استفاده صحیح از این قبیل فناوریها، آسیبهای جدی به همراه خواهد داشت؛ چراکه میتوانند سلامت جوامع بشری را تهدید و هزینه‌هایی را در سطح کلان و خرد ایجاد کنند. ازجمله این آسیبها، در معرض قرار‌‌گرفتن امواج تلفن همراه است که باعث ایجاد سرطان و تومور مغزی، ضعیف‌شدن سیستم ایمنی بدن، افزایش دمای بدن، افزایش فشارخون، اختلال در عملکرد غده‌ی تیروئید و غیره میشود؛ بنابراین در مورد ارتباط ICT و شاخص سلامت، ازنظر تئوری، قطعیتی وجود ندارد و ممکن است ICT اثر مثبت و یا منفی بر شاخص سلامت داشته باشد.
RGDPit: رشد تولید ناخالص داخلی (درصد سالیانه)؛ درآمد (تولید ناخالص داخلی) یکی از عوامل اصلی تعیینکننده پیامدهای سلامت در نظر گرفته میشود. درواقع، پریچت و سامرز (1996) بهبودهایی را در مرگ‌ومیر نوزادان و امید به زندگی با افزایش درآمد در طول زمان نشان داده‌اند. آنها دریافتند که این بهبود برای کشورهای کم‌درآمد حتی بیشتر است و استدلال می‌کنند که ثروتمندترین کشورها، سالم‌ترین کشورها هستند. آنها سه توجیه ممکن برای رابطه بین درآمد و سلامت پیدا کردند. اولین مورد این است که افزایش درآمد احتمالاً منجر به سلامت بهتر میشود (مثلاً داشتن توانایی پرداخت هزینه مراقبت، پرداخت هزینه داروهای تجویزی). دوم این است که کارگران سالم، مولدتر و درنتیجه، ثروتمندتر هستند (علیت معکوس). سومین توضیح ممکن این است که عامل دیگری (متغیر مشاهده‌نشده) میتواند هم سلامت و هم ثروت را بهبود بخشد که آنها آن را بهعنوان یک ارتباط تصادفی توصیف می‌کنند. همچنین، فیلمر و پریچت (1999) استدلال می‌کنند که درآمد به دلیل تأثیرش بر سلامت از طریق کانالهای مختلف که به نظر آنها میتواند تغذیه بهتر، مسکن بهتر و بهداشت بهتر باشد، بهطور جهانی شناخته شده است.
UPit: نرخ شهرنشینی (درصدی از جمعیت کل)؛ دلیل استفاده از نرخ شهرنشینی بهعنوان متغیر کنترل، این است که شهرنشینی به‌نحوی بر سلامت جمعیت تأثیر می‌گذارد. درواقع، رشد جمعیت شهری در دهه‌های اخیر و تأثیرات آن بر سلامت انسان و محیط‌زیست، شهرنشینی را به یکی از مهمترین چالشهای سلامت تبدیل کرده است (سازمان بهداشت جهانی، 2016). درحالی‌که برخی از این اثرات، مثبت هستند برخی دیگر بر سلامت اثر منفی دارند. از یک سو، به‌عنوان‌مثال، اثرات مثبت عبارتند از: رشد اقتصادی ناشی از شهرنشینی پایدار، تقویت گذار جمعیتی، احتمال بیشتر زنده‌ماندن نوزادان در مناطق شهری نسبت به مناطق روستایی به دلیل دسترسی به مراکز بهداشتی، افزایش دسترسی به مراکز بهداشتی در مناطق شهری نسبت به مناطق روستایی به دلیل دسترسی به مراکز بهداشتی و غیره. از سوی دیگر، شلوغی بیش‌ازحد شهرها منبع آلودگی، استرس مشاهده‌شده در مناطق شهری در مقایسه با مناطق روستایی، چاقی، سلامت روان ضعیف، کاهش فعالیت بدنی و غیره است (دای، 2008).
HEit: مخارج بهداشتی عمومی داخلی دولت (درصدی از کل مخارج دولت)؛ هزینه‌های سلامت شاخصی از میزان منابعی است که دولت برای سلامت هزینه میکند که اثر مطلوب آن تأثیر منفی بر مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال و نوزادان خواهد بود. بنابراین، افزایش سرانه هزینه‌های سلامت منجر به دسترسی بیشتر به مراقبتها و خدمات بهداشتی میشود. علاوه بر این، هزینه‌های سلامت مدتهاست که بهعنوان یک مکمل بالقوه برای رشد اقتصادی (درآمد) در بهبود پیامدهای سلامت دیده میشود (ماکوتا و اوهاره، 2015).
ICTit*EFit: متغیر ضربی که حاصل‌ضرب آزادی اقتصادی و فناوری اطلاعات و ارتباطات است؛
i = 1, 2, …, N: تعداد کشورها؛
t = 1, 2, …, T: دوره زمانی؛
αi: اثرات کشورهای خاص؛
و εit: جمله اخلال.
لازم به ذکر است که در این پژوهش، دادههای شاخص آزادی اقتصادی از سایت مؤسسه هریتیج، دادههای مخارج بهداشتی عمومی داخلی دولت از سایت بهداشت جهانی و سایر دادههای مدل این پژوهش از سایت بانک جهانی استخراج میشود. همچنین کشورهای موردمطالعه در این پژوهش، شامل دو دسته کشورهای شرق آسیا (شامل ژاپن، کره جنوبی، سنگاپور، تایلند، فیلیپین، چین، مالزی و اندونزی) و کشورهای غرب آسیا (شامل ایران، بحرین، اردن، کویت، لبنان، عمان، قطر و امارت متحده عربی) است.
یافته‌‌ها
نتایج آزمونهای تشخیصی برای کشورهای شرق و غرب آسیا در قالب جدول (2) ارائه شده است.
جدول 2. نتایج آزمونهای تشخیصی
منبع: یافته‌های پژوهش
قبل از برآورد مدل برای جلوگیری از ایجاد رگرسیون کاذب، بایستی وجود یا عدم وجود ریشه واحد در متغیرهای مدل بررسی شود. فرضیه صفر آزمون ریشه واحد، بیانگر نامانایی متغیرهاست. لذا چنانچه مقدار آماره محاسبه‌شده بزرگ‌تر از مقدار مربوط به سطح اطمینان رایج باشد فرضیه صفر مبنی بر نامانایی رد خواهد شد. نتایج نشان میدهد که در بعضی از متغیرهای مدل، فرضیه صفر مبنی بر نامانایی متغیرها رد میشود و بقیه متغیرهای تأثیر‌‌گذار مانا هستند. تمامی متغیرها برای حالت با عرض از مبدأ و با روند موردبررسی قرارگرفته‌اند. در کشورهای شرق آسیا، مرگ‌ومیر کودکان زیر 5 سال و نرخ شهرنشینی و در کشورهای غرب آسیا رشد اقتصادی، مرگ‌ومیر کودکان زیر 5 سال و نرخ شهرنشینی مانا از مرتبه صفر و سایر متغیرها مانا از مرتبه یک هستند؛ یعنی متغیرهای این تحقیق یا در سطح مانا هستند و یا با یک‌بار تفاضل‌گیری مانا شده‌اند.
نتایج حاصل از تخمین الگو برای بررسی اثر آزادی اقتصادی بر شاخص سلامت برای دو دسته از کشورهای منتخب شرق و غرب آسیا در جدول (3) ارائه شده است. در این پژوهش از روش دادههای تابلویی برای تخمین مدل موردنظر بهره گرفته شده است.
قبل از برآورد مدل برای جلوگیری از ایجاد رگرسیون کاذب، بایستی وجود یا عدم وجود ریشه واحد در متغیرهای مدل بررسی شود. فرضیه صفر آزمون ریشه واحد، بیانگر نامانایی متغیرهاست. لذا چنانچه مقدار آماره محاسبه‌شده بزرگ‌تر از مقدار مربوط به سطح اطمینان رایج باشد فرضیه صفر مبنی بر نامانایی رد خواهد شد. نتایج نشان میدهد که در بعضی از متغیرهای مدل، فرضیه صفر مبنی بر نامانایی متغیرها رد میشود و بقیه متغیرهای تأثیر‌‌گذار مانا هستند. تمامی متغیرها برای حالت با عرض از مبدأ و با روند موردبررسی قرارگرفته‌اند. در کشورهای شرق آسیا، مرگ‌ومیر کودکان زیر 5 سال و نرخ شهرنشینی و در کشورهای غرب آسیا رشد اقتصادی، مرگ‌ومیر کودکان زیر 5 سال و نرخ شهرنشینی مانا از مرتبه صفر و سایر متغیرها مانا از مرتبه یک هستند؛ یعنی متغیرهای این تحقیق یا در سطح مانا هستند و یا با یک‌بار تفاضل‌گیری مانا شده‌اند.
نتایج حاصل از تخمین الگو برای بررسی اثر آزادی اقتصادی بر شاخص سلامت برای دو دسته از کشورهای منتخب شرق و غرب آسیا در جدول (3) ارائه شده است. در این پژوهش از روش دادههای تابلویی برای تخمین مدل موردنظر بهره گرفته شده است.
جدول 3. نتایج حاصل از برآورد مدل
منبع: یافته‌های پژوهش
(*** به معنای معناداری ضرایب در سطح 99 درصد و * به معنای معناداری ضرایب در سطح 90 درصد است.)
همان‌طور که مشاهده میشود نتایج حاصل از تخمین نهایی بعد از برطرف‌کردن خودهمبستگی و واریانس ناهمسانی، بهصورت فوق قابل گزارش است. بدین‌صورت در کشورهای منتخب شرق و غرب آسیا دارای پانل با اثرات ثابت هستند.
متغیر آزادی اقتصادی بر شاخص سلامت، دارای اثر مثبت و معنادار است. در کشورهای شرق و غرب آسیا با افزایش یک واحدی آزادی اقتصادی، نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال به ترتیب، به‌اندازه 0/26- و 0/17- واحد کاهش مییابد؛ که این به معنای بهبود شاخص سلامت است. درنتیجه، اتخاذ اصول آزادی اقتصادی و باز‌‌بودن مرزهای کشورها به‌‌روی هم و استفاده از آزادی اقتصادی در حوزه سلامت با جابه‌جایی و انتقال افراد دارای تخصص در بخش سلامت منجر به دستیابی به اثرات مورد انتظار بهبود شاخص سلامت و کاهش نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال میشود.
متغیر توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات که یکی از زیربخشهای مهم مورداستفاده از آن، تعداد افراد دارای دسترسی به اینترنت است بر شاخص سلامت، اثر مثبت و معناداری دارد. در کشورهای شرق و غرب آسیا به ترتیب با افزایش یک واحدی فناوری اطلاعات و ارتباطات نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال، به میزان 0/65- و 0/21- واحد کاهش پیدا میکند و درنتیجه، شاخص سلامت بهبود مییابد. درواقع، ازآنجاکه ابزارهای فناوری اطلاعات و ارتباطات با تأثیر بر بهبود دسترسی افراد به اطلاعات و دانش، مهارتها و خدمات مراقبتهای بهداشتی، کانال مناسبی برای رفع چالشهای سواد سلامت و ارائه دسترسی بهتر به اطلاعات و تخصصهای حوزه سلامت است، میتواند راهی مؤثر برای کاهش هزینه‌های بهداشتی و بهبود کیفیت شاخص سلامت در این دسته از کشورها باشد.
متغیر نرخ شهرنشینی، اثر منفی و معناداری بر نرخ مرگ‌ومیر کودکان در کشورهای شرق و غرب آسیا دارد. در کشورهای شرق و غرب آسیا بهطور مشابه با افزایش یک واحد نرخ شهرنشینی، شاخص سلامت، به ترتیب به‌اندازه 0/30- و 0/42- واحد کاهش مییابد. درواقع، نرخ شهرنشینی در این دو دسته از کشورها باعث کاهش نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال و ارتقاء سلامت میشود. این امر را میتوان به بالابودن سطح اطلاعات و آموزش مسائل بهداشتی و فراهم‌بودن امکانات لازم برای دسترسی به خدمات بهداشتی و رفاهی در شهرها نسبت به روستاها نسبت داد.
متغیر رشد تولید ناخالص داخلی بر شاخص سلامت اثر مثبت و معناداری دارد. با افزایش یک واحد رشد تولید ناخالص داخلی در کشورهای شرق و غرب آسیا، نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال به میزان 0/08 و 0/02- واحد کاهش مییابد و درنتیجه، شاخص سلامت بهبود پیدا میکند.
متغیر هزینه بهداشت عمومی هم دارای اثر مثبت و معنادار بر شاخص سلامت است. این متغیر شاخصی از میزان هزینه‌های دولت برای سلامتی است و اثر مطلوب هزینه دولت روی سلامت افراد در این شاخص، حائز اهمیت است. در کشورهای شرق و غرب آسیا با افزایش یک واحدی هزینه بهداشت عمومی توسط دولت، نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال به ترتیب، به میزان 0/83- و 0/05- واحد کاهش مییابد و باعث بهبود شاخص سلامت میشود.
متغیر ضربی ICT*EF اثر متقابل متغیرهای فناوری اطلاعات و ارتباطات و آزادی اقتصادی روی هم هستند. در کشورهای شرق و غرب آسیا به‌‌ترتیب با افزایش یک واحدی این متغیر، نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال به میزان 0/009 و 0/002 واحد افزایش مییابد. بر اساس مطالعه هال و همکاران (2018)، اثر خالص متغیر ضربی ICT*EF در کشورهای شرق و غرب آسیا با فرمول زیر محاسبه میشود:
(*** به معنای معناداری ضرایب در سطح 99 درصد و * به معنای معناداری ضرایب در سطح 90 درصد است.)
همان‌طور که مشاهده میشود نتایج حاصل از تخمین نهایی بعد از برطرف‌کردن خودهمبستگی و واریانس ناهمسانی، بهصورت فوق قابل گزارش است. بدین‌صورت در کشورهای منتخب شرق و غرب آسیا دارای پانل با اثرات ثابت هستند.
متغیر آزادی اقتصادی بر شاخص سلامت، دارای اثر مثبت و معنادار است. در کشورهای شرق و غرب آسیا با افزایش یک واحدی آزادی اقتصادی، نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال به ترتیب، به‌اندازه 0/26- و 0/17- واحد کاهش مییابد؛ که این به معنای بهبود شاخص سلامت است. درنتیجه، اتخاذ اصول آزادی اقتصادی و باز‌‌بودن مرزهای کشورها به‌‌روی هم و استفاده از آزادی اقتصادی در حوزه سلامت با جابه‌جایی و انتقال افراد دارای تخصص در بخش سلامت منجر به دستیابی به اثرات مورد انتظار بهبود شاخص سلامت و کاهش نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال میشود.
متغیر توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات که یکی از زیربخشهای مهم مورداستفاده از آن، تعداد افراد دارای دسترسی به اینترنت است بر شاخص سلامت، اثر مثبت و معناداری دارد. در کشورهای شرق و غرب آسیا به ترتیب با افزایش یک واحدی فناوری اطلاعات و ارتباطات نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال، به میزان 0/65- و 0/21- واحد کاهش پیدا میکند و درنتیجه، شاخص سلامت بهبود مییابد. درواقع، ازآنجاکه ابزارهای فناوری اطلاعات و ارتباطات با تأثیر بر بهبود دسترسی افراد به اطلاعات و دانش، مهارتها و خدمات مراقبتهای بهداشتی، کانال مناسبی برای رفع چالشهای سواد سلامت و ارائه دسترسی بهتر به اطلاعات و تخصصهای حوزه سلامت است، میتواند راهی مؤثر برای کاهش هزینه‌های بهداشتی و بهبود کیفیت شاخص سلامت در این دسته از کشورها باشد.
متغیر نرخ شهرنشینی، اثر منفی و معناداری بر نرخ مرگ‌ومیر کودکان در کشورهای شرق و غرب آسیا دارد. در کشورهای شرق و غرب آسیا بهطور مشابه با افزایش یک واحد نرخ شهرنشینی، شاخص سلامت، به ترتیب به‌اندازه 0/30- و 0/42- واحد کاهش مییابد. درواقع، نرخ شهرنشینی در این دو دسته از کشورها باعث کاهش نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال و ارتقاء سلامت میشود. این امر را میتوان به بالابودن سطح اطلاعات و آموزش مسائل بهداشتی و فراهم‌بودن امکانات لازم برای دسترسی به خدمات بهداشتی و رفاهی در شهرها نسبت به روستاها نسبت داد.
متغیر رشد تولید ناخالص داخلی بر شاخص سلامت اثر مثبت و معناداری دارد. با افزایش یک واحد رشد تولید ناخالص داخلی در کشورهای شرق و غرب آسیا، نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال به میزان 0/08 و 0/02- واحد کاهش مییابد و درنتیجه، شاخص سلامت بهبود پیدا میکند.
متغیر هزینه بهداشت عمومی هم دارای اثر مثبت و معنادار بر شاخص سلامت است. این متغیر شاخصی از میزان هزینه‌های دولت برای سلامتی است و اثر مطلوب هزینه دولت روی سلامت افراد در این شاخص، حائز اهمیت است. در کشورهای شرق و غرب آسیا با افزایش یک واحدی هزینه بهداشت عمومی توسط دولت، نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال به ترتیب، به میزان 0/83- و 0/05- واحد کاهش مییابد و باعث بهبود شاخص سلامت میشود.
متغیر ضربی ICT*EF اثر متقابل متغیرهای فناوری اطلاعات و ارتباطات و آزادی اقتصادی روی هم هستند. در کشورهای شرق و غرب آسیا به‌‌ترتیب با افزایش یک واحدی این متغیر، نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال به میزان 0/009 و 0/002 واحد افزایش مییابد. بر اساس مطالعه هال و همکاران (2018)، اثر خالص متغیر ضربی ICT*EF در کشورهای شرق و غرب آسیا با فرمول زیر محاسبه میشود:
ICT*EF = اثر خالص متغیر ضربی ICT ضریب+ [ ICT*EF میانگین آزادی اقتصادی کل کشورها در دوره موردبررسی × [ضریب متغیر ضربی
مقدار اثر خالص متغیر ضربی ICT*EF برای کشورهای شرق و غرب آسیا به‌‌ترتیب مقدار 0/056- و 0/082- است. اثر خالص ضعیف متغیر ضربی ICT و آزادی اقتصادی را میتوان با این واقعیت توضیح داد که تاکنون سیاستهای توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات با سیاستهای توسعه آزادی اقتصادی همراه نبوده است. علاوهبراین، نتایج را میتوان با وجود شکاف بین فناوری و نهاد‌‌ها در کشورهای آسیایی توجیه کرد، جایی‌‌که تغییرات در نهاد‌‌ها و درنتیجه آزادی اقتصادی، در مقایسه با تغییرات در فناوری که بسیار سریع‌‌تر هستند، نسبـتاً کند است. بااین‌حال، اثر خالص منفی، نشان میدهد که اگر آزادی اقتصادی بهعنوان یک متغیر سیاستی در پیوند ICT - سلامت استفاده شود، آنگاه این پتانسیل وجود دارد که آزادی اقتصادی مرتبط با ICT میتواند مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال را بیشتر کاهش دهد و شاخص سلامت را بهبود دهد.
اثر کوچک به‌‌دست‌‌آمده برای متغیر ضربی ICT و آزادی اقتصادی نشان میدهد که استراتژیهای پیش‌‌برنده توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در کشورهای آسیایی تا به امروز در چارچوبی که از توسعه آزادی اقتصادی حمایت میکند، اجرا نشده است. این نتیجه، نیاز به اجرای آزادی اقتصادی و سیاستهای انتشار ICT را به شیوه‌‌ای هماهنگ‌‌تر در آسیا برجسته میکند. به‌‌عبارت‌‌دیگر، آزادی اقتصادی در رابطه بین توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات و پیامدهای سلامت با ایفای نقشی حیاتی در افزایش انتشار فناوری اطلاعات و ارتباطات اهمیت دارد. درواقع، متغیر ورودی، آزادی اقتصادی است، یعنی برای تسریع گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات در ابتدا به سیاستهای آزادی اقتصادی نیاز است که اکنون با کاهش مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال، نتایج سلامت را بهبود می‌‌بخشد.
بحث
این تحقیق با هدف بررسی اثر آزادی اقتصادی روی شاخص سلامت در دو دسته از کشورهای منتخب شرق و غرب آسیا انجام شده است. در مدل اقتصاد‌‌سنجی این تحقیق که یک مدل خطی است و به روش دادههای تابلویی برآورد شده است، شاخص سلامت (مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال)، بهعنوان متغیر وابسته وارد مدل میشود و سایر متغیرها مانند ICT (تعداد افراد دارای دسترسی به اینترنت)، آزادی اقتصادی، رشد تولید ناخالص داخلی، نرخ شهرنشینی، هزینه بهداشت عمومی داخلی دولت و متغیر ضربی ICT*EF بهعنوان متغیرهای مستقل در دو مدل کشورهای شرق و غرب آسیا هستند.
بر اساس نتایج این پژوهش، آزادی اقتصادی، اثر مثبتی بر شاخص سلامت دارد که این نتیجه با نتایج مطالعاتی همچون اسپوستو و زالسکی (1999)، استروپ (2007)، نیکولاف (2014)، هال و همکاران (2018)، کوتن و همکاران (2021)، شارما و همکاران (2022)، اکبری شهرستانی و همکاران (2012) و جعفری و کریمی (2012) سازگار است. اسپوستو و زالسکی (1999) دریافتند که آزادی اقتصادی بیشتر، با امید به زندگی طولانی‌تر مرتبط است. استروپ (2007)، نیز با استفاده از یک نمونه بزرگ‌تر از کشور، گزارش میدهد که آزادی اقتصادی با امید به زندگی بالاتر و مرگ‌ومیر کمتر همبستگی دارد. بهطور مشابه، نیکولاف (2014)، با استفاده از یک شاخص سلامت ترکیبی برای کشورهای OECD، نشان میدهد که اقتصادهای آزادتر، جمعیتهای سالم‌تری دارند. در مورد اتحادیه اروپا، شارما و همکاران (2022) رابطه مثبتی بین آزادی اقتصادی و پیامدهای سلامت، شناسایی کردند. لازم به ذکر است که در پژوهش حاضر، ضریب تأثیر آزادی اقتصادی بر نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال در هر دو دسته کشورهای شرق و غرب آسیا، منفی است که دلیل این امر را میتوان به ساختار متفاوت سیاسی و اقتصادی و بهداشتی و غیره در آنها نسبت داد. البته باید توجه داشت که ضریب این تأثیر در دو دسته کشورهای موردمطالعه در این پژوهش نیز متفاوت است.
در این زمینه، رابرتز و اولسون (2013) استدلال می‌کنند که نرخ پایین مرگ‌ومیر نوزادان با سطوح بالای آزادی اقتصادی همبستگی دارد. به همین دلیل، آنها استدلال می‌کنند که سیاست‌گذاران باید تشخیص دهند که یک راه مؤثرتر برای ارائه مراقبتهای بهداشتی به جمعیتها، ارتقای آزادی اقتصادی است، زیرا این امر نه‌تنها کشورها را قادر میکند تا به نتایج بهداشتی بهتری برای جمعیت خود دست یابند، بلکه کانالی را فراهم میکند که کارآفرینی و نوآوری را برای پیشرفت پایدار فناوری در حوزه پزشکی تقویت میکند.
علاوهبراین، کشورهایی با اصول آزادی اقتصادی، ظرفیت ارائه مراقبتهای بهداشتی بهتر از بدو تولد تا مرگ را دارند. نرخ پایین مرگ‌ومیر در کشورهایی با سطوح بالای آزادی اقتصادی، به‌عنوان‌مثال، نشان میدهد که در دوران بارداری و حتی پس از زایمان، زنان به امکانات بهداشتی بهتری دسترسی دارند که آنها را قادر میکند به مراقبتهای بهداشتی با کیفیت دسترسی داشته باشند. از طریق جنبه انتخاب شخصی آزادی اقتصادی، مردم میتوانند در رابطه با مراقبتهای بهداشتی برای کودکان زیر پنج سال تصمیمات درستی بگیرند؛ بنابراین، هرچه کشورها آزادتر باشند، تلاشهای کاهش مرگ‌ومیر موفق‌تر خواهد بود. گوارتنی و لاوسون (2004)، علاوه بر این استدلال که کشورهای آزادتر ازنظر اقتصادی، کمترین میزان مرگ‌ومیر نوزادان را دارند، نشان داده‌اند که دموکراسی توسط آزادی اقتصادی تقویت میشود که به‌شدت با حقوق سیاسی و آزادیهای مدنی همبستگی دارد. با توجه به این یافته بین دموکراسی و آزادی اقتصادی، راه دیگر برای کاهش نرخ بالای مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال برای کشورهای آفریقایی، ترویج دموکراسی و آزادیهای مدنی است (ویگلی و آکویونلو ویگلی، 2017؛ ولندر و همکاران، 2015؛ کوداماتسو، 2012).
کشورهایی که دموکراسی در آنها حاکم است، بیشتر از کشورهایی که استبداد بر دموکراسی غلبه دارد، احتمال کاهش مرگ‌ومیر کودکان را دارند. کشورهای دموکراتیک از یک سو به دنبال منافع اقتصادی بهبود سلامت کودکان هستند و از سوی دیگر، تلاش برای بهبود پاسخگویی آنها به سلامت، به آنها این توانایی را میدهد که منابع را به سمت فقیرترین افراد هدایت کنند تا سلامت آنها را ارتقا دهند (ویگلی و آکویونلو ویگلی، 2017).
به گفته کوداماتسو (2012)، دموکراسی به دولتی که با رأی عمومی انتخاب شده باشد، اجازه میدهد تا از طریق اقدامات خوب، بقای نوزادان را ارتقا دهد: تبلیغات رسانه‌ای که تغذیه با شیر مادر را تشویق میکند، دسترسی به مراقبتهای بهداشتی و سرمایه‌گذاری در زیرساختهای بهداشتی که همه اینها مربوط به مزایای آزادی اقتصادی هستند. این امر منجر به کاهش مرگ‌ومیر نوزادان به دلیل دموکراسی چند سال بعد خواهد شد.
همچنین فناوری اطلاعات و ارتباطات، اثر مثبت و معنادار بر شاخص سلامت دارد. این نتیجه با نتایج مطالعات پیشین ازجمله و کوتن و همکاران (2021) سازگاری دارد. در اینجا ضریب برآورده شده شاخص ICT، در هر دو دسته کشورهای شرق و غرب آسیا منفی است و نرخ مرگ‌ومیر کودکان را از راههایی مانند اطلاع‌رسانی به مردم و غیره کاهش میدهد و شاخص سلامت بهبود مییابد. ازآنجاییکه فناوری اطلاعات و ارتباطات با پیشرفت روزافزون خود و با بهبود دسترسی به دانش و اطلاعات حوزه سلامت، کانال مناسبی برای رفع چالشهای سواد سلامت و ارائه دسترسی بهتر به اطلاعات و تخصصهای حوزه سلامت است، میتواند برای کشورها مفید واقع شود.
بنابراین نتایج تخمین نشان داد که توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات و آزادی اقتصادی هر دو تأثیر مثبتی در کاهش میزان مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال دارند که تأیید میکند که توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات و آزادی اقتصادی عوامل تعیینکننده مهمی در مبارزه با مرگ‌ومیر کودکان هستند؛ بنابراین، استراتژیهای کاهش مرگ‌ومیر زیر پنج سال در آسیا باید بر تأمین مالی توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات و استفاده از آن در پزشکی و همچنین ارتقای آزادی اقتصادی متمرکز شود.
درواقع، توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در یک اقتصاد آزاد، سیستمهای بهداشتی موجود آسیا را تقویت میکند و نقشی کلیدی در تغییرات ساختاری در بخش سلامت آسیا ایفا میکند. بر این اساس، چنانچه کشورهای آسیایی با اتخاذ اصول مربوط به آزادی اقتصادی، توسعه چشمگیری در بخش ICT خود تجربه کنند، استفاده بسیار زیاد آنها از فناوری اطلاعات و ارتباطات در بخش سلامت منجر به دستیابی به اثرات مورد انتظار از نتایج بهبود سلامت خواهد شد. بنابراین به سیاست‌گذاران پیشنهاد میشود که استراتژیهای کاهش مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال را به‌گونه‌ای طراحی کنند که هم‌زمان به توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) و تقویت آزادی اقتصادی منجر شود. این کار با تخصیص منابع ویژه به توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در بخش سلامت، تشویق سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در فناوریهای بهداشتی و ایجاد چارچوبی قانونی و نهادی برای پذیرش نوآوریهای دیجیتال در سیستمهای بهداشتی و برقراری عدالت در توزیع منابع دیجیتال سلامت امکانپذیر میشود. بنابراین باید اقدامات زیر با توجه به رابطه مثبت بین آزادی اقتصادی و شاخص سلامت انجام شود: 1) کاهش مداخلات غیرضروری دولت در اقتصاد بازار تا منجر به افزایش سرمایه‌گذاری خصوصی در بخش سلامت، پژوهشهای سلامت و فناوریهای نوین شود و دسترسی به خدمات با قیمت منصفانه‌تر را ممکن کند؛ 2) تقویت حاکمیت قانونی و حفاظت از حقوق مالکیت و قراردادها در عرصه سلامت و دارو تا انگیزه نوآوری و عرضه داروهای کارآمد و قیمت پایین‌تر را فراهم کند؛ 3) ثبات اقتصادی با کنترل تورم و کارایی بازار کار برای گشایش منابع مالی سلامت و کاهش بار خرجیِ عمومی بر خدمات سلامت، به‌ویژه برای گروههای کم‌درآمد؛ 4) توسعه منابع مالی بازارمحور برای سلامت از طریق ابزارهای مالی مانند صندوقهای سلامت، اوراق بدهی و سرمایه‌گذاری مشترک در پروژه‌های بهداشت عمومی تا توان پاسخگویی به نیازهای بلندمدت فراهم شود؛ 5) شفافیت و گزارش‌دهی دادههای سلامت با استانداردهای بین‌المللی برای پایش اثرات سیاستها، کاهش فساد و بهبود تخصیص بودجه و قیمت‌گذاری داروها؛ 6) طراحی سیاستهای داده‌محور در حوزه سلامت همراه با حفظ حریم خصوصی، به‌کارگیری فناوریهای دیجیتال برای بهبود دسترسی و کارایی و رعایت اصول آزادیهای اقتصادی؛ 7) توسعه مهارتهای نیروی کار بهداشت و تناسب نیروهای تخصصی با نیازهای جامعه تا هزینه‌های بهداشت را بهطور پایدار مدیریت کند. این چارچوب باید بهصورت دوره‌ای ارزیابی شود و شاخصهای سلامت (مثلاً امید به زندگی، بار بیماریها، دسترسی به خدمات)، شاخصهای آزادی اقتصادی (حقوق مالکیت، آزادیهای کار و سرمایه و اندازه‌‌ی دولت) و شاخصهای عدالت اجتماعی را هم‌زمان اندازه‌گیری و بازنگری کند تا اثرگذاری اقتصاد آزاد بر سلامت بهطور معتبر و با قابلیت بازخورد در سیاستهای اجرایی تقویت شود.
علاوهبراین بر اساس نتایج، رشد تولید ناخالص داخلی بر شاخص سلامت، میتواند هم دارای اثر مثبت و هم منفی باشد. با افزایش یک واحد رشد تولید ناخالص داخلی در کشورهای شرق و غرب آسیا، نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال به‌‌ترتیب 0/08 و 0/02- واحد است. افزایش تولید ناخالص داخلی در کشورهای شرق آسیا باعث کاهش مرگ‌ومیر کودکان زیر 5 سال و درنتیجه، بهبود شاخص سلامت شده است که میتواند بیانگر آن باشد که درآمدهای ملی در این کشورها درزمینه گسترش بهداشت و سلامت هزینه شده است، اما برعکس در کشورهای غرب آسیا شامل ایران، افزایش تولید ناخالص داخلی موجب مرگ‌ومیر بیشتر کودکان زیر 5 سال و درنتیجه، تضعیف شاخص سلامت شده است که این مسئله نشان میدهد که این دسته از کشورها افزایش درآمدهای خود را در زمینههایی هزینه کرده‌‌اند که احتمالاً موجب افزایش آلودگیهای محیط زیستی و افزایش بیماریها شده است که نتیجه آن افزایش مرگ‌ومیر کودکان زیر 5 سال بوده است. بر این اساس به کشورهای غرب آسیا مانند ایران، توصیه میشود رشد اقتصادی خود را صرف بهبود و ارتقاء نظام سلامت خود کنند و از صرف هزینه در زمینههایی که مخل سلامت و محیط‌زیست است، پرهیز کنند.
متغیر هزینه بهداشت عمومی هم دارای اثر مثبت و معنادار بر شاخص سلامت است. در کشورهای شرق و غرب آسیا با افزایش هزینه بهداشت عمومی توسط دولت، نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال کاهش مییابد و باعث بهبود شاخص سلامت میشود. این نتیجه با نتیجه مطالعه کوتن و همکاران (2021) سازگار است. همچنین با افزایش شهرنشینی، شاخص سلامت بهبود مییابد، در اینجا با افزایش یک واحد در متغیر شهرنشینی، نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال، کاهش مییابد و درنتیجه، شاخص سلامت بهبود پیدا میکند. این نتیجه با نتیجه مطالعه کوتن و همکاران (2021) سازگار است.
ملاحظات اخلاقی
مشارکت نویسندگان: نویسندگان با رضایت و آگاهانه در تهیه این مقاله شرکت کرده‌‌اند.
تأمین مالی: برای تهیه این مقاله هیچ‌گونه حمایت مالی مستقیم از هیچ نهاد یا سازمانی دریافت نشد.
تضاد منافع: در این مقاله تضاد منافع بین نویسندگان وجود نداشت.
رعایت اصول اخلاقی: نویسندگان تمامی نکات اخلاقی به‌ویژه عدم دست‌کاری و تحریف دادهها را در این مقاله رعایت کرده‌‌اند.
بحث
این تحقیق با هدف بررسی اثر آزادی اقتصادی روی شاخص سلامت در دو دسته از کشورهای منتخب شرق و غرب آسیا انجام شده است. در مدل اقتصاد‌‌سنجی این تحقیق که یک مدل خطی است و به روش دادههای تابلویی برآورد شده است، شاخص سلامت (مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال)، بهعنوان متغیر وابسته وارد مدل میشود و سایر متغیرها مانند ICT (تعداد افراد دارای دسترسی به اینترنت)، آزادی اقتصادی، رشد تولید ناخالص داخلی، نرخ شهرنشینی، هزینه بهداشت عمومی داخلی دولت و متغیر ضربی ICT*EF بهعنوان متغیرهای مستقل در دو مدل کشورهای شرق و غرب آسیا هستند.
بر اساس نتایج این پژوهش، آزادی اقتصادی، اثر مثبتی بر شاخص سلامت دارد که این نتیجه با نتایج مطالعاتی همچون اسپوستو و زالسکی (1999)، استروپ (2007)، نیکولاف (2014)، هال و همکاران (2018)، کوتن و همکاران (2021)، شارما و همکاران (2022)، اکبری شهرستانی و همکاران (2012) و جعفری و کریمی (2012) سازگار است. اسپوستو و زالسکی (1999) دریافتند که آزادی اقتصادی بیشتر، با امید به زندگی طولانی‌تر مرتبط است. استروپ (2007)، نیز با استفاده از یک نمونه بزرگ‌تر از کشور، گزارش میدهد که آزادی اقتصادی با امید به زندگی بالاتر و مرگ‌ومیر کمتر همبستگی دارد. بهطور مشابه، نیکولاف (2014)، با استفاده از یک شاخص سلامت ترکیبی برای کشورهای OECD، نشان میدهد که اقتصادهای آزادتر، جمعیتهای سالم‌تری دارند. در مورد اتحادیه اروپا، شارما و همکاران (2022) رابطه مثبتی بین آزادی اقتصادی و پیامدهای سلامت، شناسایی کردند. لازم به ذکر است که در پژوهش حاضر، ضریب تأثیر آزادی اقتصادی بر نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال در هر دو دسته کشورهای شرق و غرب آسیا، منفی است که دلیل این امر را میتوان به ساختار متفاوت سیاسی و اقتصادی و بهداشتی و غیره در آنها نسبت داد. البته باید توجه داشت که ضریب این تأثیر در دو دسته کشورهای موردمطالعه در این پژوهش نیز متفاوت است.
در این زمینه، رابرتز و اولسون (2013) استدلال می‌کنند که نرخ پایین مرگ‌ومیر نوزادان با سطوح بالای آزادی اقتصادی همبستگی دارد. به همین دلیل، آنها استدلال می‌کنند که سیاست‌گذاران باید تشخیص دهند که یک راه مؤثرتر برای ارائه مراقبتهای بهداشتی به جمعیتها، ارتقای آزادی اقتصادی است، زیرا این امر نه‌تنها کشورها را قادر میکند تا به نتایج بهداشتی بهتری برای جمعیت خود دست یابند، بلکه کانالی را فراهم میکند که کارآفرینی و نوآوری را برای پیشرفت پایدار فناوری در حوزه پزشکی تقویت میکند.
علاوهبراین، کشورهایی با اصول آزادی اقتصادی، ظرفیت ارائه مراقبتهای بهداشتی بهتر از بدو تولد تا مرگ را دارند. نرخ پایین مرگ‌ومیر در کشورهایی با سطوح بالای آزادی اقتصادی، به‌عنوان‌مثال، نشان میدهد که در دوران بارداری و حتی پس از زایمان، زنان به امکانات بهداشتی بهتری دسترسی دارند که آنها را قادر میکند به مراقبتهای بهداشتی با کیفیت دسترسی داشته باشند. از طریق جنبه انتخاب شخصی آزادی اقتصادی، مردم میتوانند در رابطه با مراقبتهای بهداشتی برای کودکان زیر پنج سال تصمیمات درستی بگیرند؛ بنابراین، هرچه کشورها آزادتر باشند، تلاشهای کاهش مرگ‌ومیر موفق‌تر خواهد بود. گوارتنی و لاوسون (2004)، علاوه بر این استدلال که کشورهای آزادتر ازنظر اقتصادی، کمترین میزان مرگ‌ومیر نوزادان را دارند، نشان داده‌اند که دموکراسی توسط آزادی اقتصادی تقویت میشود که به‌شدت با حقوق سیاسی و آزادیهای مدنی همبستگی دارد. با توجه به این یافته بین دموکراسی و آزادی اقتصادی، راه دیگر برای کاهش نرخ بالای مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال برای کشورهای آفریقایی، ترویج دموکراسی و آزادیهای مدنی است (ویگلی و آکویونلو ویگلی، 2017؛ ولندر و همکاران، 2015؛ کوداماتسو، 2012).
کشورهایی که دموکراسی در آنها حاکم است، بیشتر از کشورهایی که استبداد بر دموکراسی غلبه دارد، احتمال کاهش مرگ‌ومیر کودکان را دارند. کشورهای دموکراتیک از یک سو به دنبال منافع اقتصادی بهبود سلامت کودکان هستند و از سوی دیگر، تلاش برای بهبود پاسخگویی آنها به سلامت، به آنها این توانایی را میدهد که منابع را به سمت فقیرترین افراد هدایت کنند تا سلامت آنها را ارتقا دهند (ویگلی و آکویونلو ویگلی، 2017).
به گفته کوداماتسو (2012)، دموکراسی به دولتی که با رأی عمومی انتخاب شده باشد، اجازه میدهد تا از طریق اقدامات خوب، بقای نوزادان را ارتقا دهد: تبلیغات رسانه‌ای که تغذیه با شیر مادر را تشویق میکند، دسترسی به مراقبتهای بهداشتی و سرمایه‌گذاری در زیرساختهای بهداشتی که همه اینها مربوط به مزایای آزادی اقتصادی هستند. این امر منجر به کاهش مرگ‌ومیر نوزادان به دلیل دموکراسی چند سال بعد خواهد شد.
همچنین فناوری اطلاعات و ارتباطات، اثر مثبت و معنادار بر شاخص سلامت دارد. این نتیجه با نتایج مطالعات پیشین ازجمله و کوتن و همکاران (2021) سازگاری دارد. در اینجا ضریب برآورده شده شاخص ICT، در هر دو دسته کشورهای شرق و غرب آسیا منفی است و نرخ مرگ‌ومیر کودکان را از راههایی مانند اطلاع‌رسانی به مردم و غیره کاهش میدهد و شاخص سلامت بهبود مییابد. ازآنجاییکه فناوری اطلاعات و ارتباطات با پیشرفت روزافزون خود و با بهبود دسترسی به دانش و اطلاعات حوزه سلامت، کانال مناسبی برای رفع چالشهای سواد سلامت و ارائه دسترسی بهتر به اطلاعات و تخصصهای حوزه سلامت است، میتواند برای کشورها مفید واقع شود.
بنابراین نتایج تخمین نشان داد که توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات و آزادی اقتصادی هر دو تأثیر مثبتی در کاهش میزان مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال دارند که تأیید میکند که توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات و آزادی اقتصادی عوامل تعیینکننده مهمی در مبارزه با مرگ‌ومیر کودکان هستند؛ بنابراین، استراتژیهای کاهش مرگ‌ومیر زیر پنج سال در آسیا باید بر تأمین مالی توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات و استفاده از آن در پزشکی و همچنین ارتقای آزادی اقتصادی متمرکز شود.
درواقع، توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در یک اقتصاد آزاد، سیستمهای بهداشتی موجود آسیا را تقویت میکند و نقشی کلیدی در تغییرات ساختاری در بخش سلامت آسیا ایفا میکند. بر این اساس، چنانچه کشورهای آسیایی با اتخاذ اصول مربوط به آزادی اقتصادی، توسعه چشمگیری در بخش ICT خود تجربه کنند، استفاده بسیار زیاد آنها از فناوری اطلاعات و ارتباطات در بخش سلامت منجر به دستیابی به اثرات مورد انتظار از نتایج بهبود سلامت خواهد شد. بنابراین به سیاست‌گذاران پیشنهاد میشود که استراتژیهای کاهش مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال را به‌گونه‌ای طراحی کنند که هم‌زمان به توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) و تقویت آزادی اقتصادی منجر شود. این کار با تخصیص منابع ویژه به توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در بخش سلامت، تشویق سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در فناوریهای بهداشتی و ایجاد چارچوبی قانونی و نهادی برای پذیرش نوآوریهای دیجیتال در سیستمهای بهداشتی و برقراری عدالت در توزیع منابع دیجیتال سلامت امکانپذیر میشود. بنابراین باید اقدامات زیر با توجه به رابطه مثبت بین آزادی اقتصادی و شاخص سلامت انجام شود: 1) کاهش مداخلات غیرضروری دولت در اقتصاد بازار تا منجر به افزایش سرمایه‌گذاری خصوصی در بخش سلامت، پژوهشهای سلامت و فناوریهای نوین شود و دسترسی به خدمات با قیمت منصفانه‌تر را ممکن کند؛ 2) تقویت حاکمیت قانونی و حفاظت از حقوق مالکیت و قراردادها در عرصه سلامت و دارو تا انگیزه نوآوری و عرضه داروهای کارآمد و قیمت پایین‌تر را فراهم کند؛ 3) ثبات اقتصادی با کنترل تورم و کارایی بازار کار برای گشایش منابع مالی سلامت و کاهش بار خرجیِ عمومی بر خدمات سلامت، به‌ویژه برای گروههای کم‌درآمد؛ 4) توسعه منابع مالی بازارمحور برای سلامت از طریق ابزارهای مالی مانند صندوقهای سلامت، اوراق بدهی و سرمایه‌گذاری مشترک در پروژه‌های بهداشت عمومی تا توان پاسخگویی به نیازهای بلندمدت فراهم شود؛ 5) شفافیت و گزارش‌دهی دادههای سلامت با استانداردهای بین‌المللی برای پایش اثرات سیاستها، کاهش فساد و بهبود تخصیص بودجه و قیمت‌گذاری داروها؛ 6) طراحی سیاستهای داده‌محور در حوزه سلامت همراه با حفظ حریم خصوصی، به‌کارگیری فناوریهای دیجیتال برای بهبود دسترسی و کارایی و رعایت اصول آزادیهای اقتصادی؛ 7) توسعه مهارتهای نیروی کار بهداشت و تناسب نیروهای تخصصی با نیازهای جامعه تا هزینه‌های بهداشت را بهطور پایدار مدیریت کند. این چارچوب باید بهصورت دوره‌ای ارزیابی شود و شاخصهای سلامت (مثلاً امید به زندگی، بار بیماریها، دسترسی به خدمات)، شاخصهای آزادی اقتصادی (حقوق مالکیت، آزادیهای کار و سرمایه و اندازه‌‌ی دولت) و شاخصهای عدالت اجتماعی را هم‌زمان اندازه‌گیری و بازنگری کند تا اثرگذاری اقتصاد آزاد بر سلامت بهطور معتبر و با قابلیت بازخورد در سیاستهای اجرایی تقویت شود.
علاوهبراین بر اساس نتایج، رشد تولید ناخالص داخلی بر شاخص سلامت، میتواند هم دارای اثر مثبت و هم منفی باشد. با افزایش یک واحد رشد تولید ناخالص داخلی در کشورهای شرق و غرب آسیا، نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال به‌‌ترتیب 0/08 و 0/02- واحد است. افزایش تولید ناخالص داخلی در کشورهای شرق آسیا باعث کاهش مرگ‌ومیر کودکان زیر 5 سال و درنتیجه، بهبود شاخص سلامت شده است که میتواند بیانگر آن باشد که درآمدهای ملی در این کشورها درزمینه گسترش بهداشت و سلامت هزینه شده است، اما برعکس در کشورهای غرب آسیا شامل ایران، افزایش تولید ناخالص داخلی موجب مرگ‌ومیر بیشتر کودکان زیر 5 سال و درنتیجه، تضعیف شاخص سلامت شده است که این مسئله نشان میدهد که این دسته از کشورها افزایش درآمدهای خود را در زمینههایی هزینه کرده‌‌اند که احتمالاً موجب افزایش آلودگیهای محیط زیستی و افزایش بیماریها شده است که نتیجه آن افزایش مرگ‌ومیر کودکان زیر 5 سال بوده است. بر این اساس به کشورهای غرب آسیا مانند ایران، توصیه میشود رشد اقتصادی خود را صرف بهبود و ارتقاء نظام سلامت خود کنند و از صرف هزینه در زمینههایی که مخل سلامت و محیط‌زیست است، پرهیز کنند.
متغیر هزینه بهداشت عمومی هم دارای اثر مثبت و معنادار بر شاخص سلامت است. در کشورهای شرق و غرب آسیا با افزایش هزینه بهداشت عمومی توسط دولت، نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال کاهش مییابد و باعث بهبود شاخص سلامت میشود. این نتیجه با نتیجه مطالعه کوتن و همکاران (2021) سازگار است. همچنین با افزایش شهرنشینی، شاخص سلامت بهبود مییابد، در اینجا با افزایش یک واحد در متغیر شهرنشینی، نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال، کاهش مییابد و درنتیجه، شاخص سلامت بهبود پیدا میکند. این نتیجه با نتیجه مطالعه کوتن و همکاران (2021) سازگار است.
ملاحظات اخلاقی
مشارکت نویسندگان: نویسندگان با رضایت و آگاهانه در تهیه این مقاله شرکت کرده‌‌اند.
تأمین مالی: برای تهیه این مقاله هیچ‌گونه حمایت مالی مستقیم از هیچ نهاد یا سازمانی دریافت نشد.
تضاد منافع: در این مقاله تضاد منافع بین نویسندگان وجود نداشت.
رعایت اصول اخلاقی: نویسندگان تمامی نکات اخلاقی به‌ویژه عدم دست‌کاری و تحریف دادهها را در این مقاله رعایت کرده‌‌اند.
منابع:
Akbari Shahrestani, F.; Mirzaei, M.; and Fetros, M.H. (2012). Effects of Economic Freedom on Life Expectancy a panel data Analysis of Selected Countries, Including Iran. Economic Strategy, 1(3), 169-193. SID. https://sid.ir/paper/233858/en (in Persian).
Dye, C. (2008). Health and urban living. Science, 319(5864), 766–769. https://www.science.org/doi/10.1126/science.1150198
Esposto, A. and Zaleski, P. (1999). Economic Freedom and the Quality of Life: An Empirical Analysis. Constitutional Political Economy, 10, (2), 185-197. https://link.springer.com/article/10.1023/A:1009068829135
Filmer, D., & Pritchett, L. (1999). The impact of public spending on health: does money matter? Social science & medicine, 49(10), 1309-1323. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277953699001501
Flick, C; Zamani, E.D., Stahl, B.C.; Brem, A. (2020). The future of ICT for health and ageing: unveiling ethical and social issues through horizon Scanning foresight. Technol Forecast Soc Change. Vol. 155. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040162518318560
Fridman, M. (1962). Capitalism and Freedom. The University of Chicago Press Chicago. http://pombo.free.fr/friedman2002.pdf
Geloso, V., Hyde, K., & Murtazashvili, I. (2022). Pandemics, economic freedom, and institutional trade-offs. European Journal of Law and Economics, 54(1), 37-61. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35924087/
Golkhandan, A. and Ahmadimanesh, A. (2018). The Effect of Trade Openness on Health Indicators in OIC Members. New economy and trad, 13(3), 97-123. https://jnet.ihcs.ac.ir/article_3494.html?lang=en (in Persian).
Gwartney, J., Lawson, R., Hall, J. and Murphy, R. (2019). Economic Freedom of the World: 2019 Annual Report, Vol. 9, Vancouver, BC. https://www.fraserinstitute.org/sites/default/files/economic-freedom-of-the-world-2019.pdf
Gwartney, J., & Lawson, R. (2004). Ten consequences of economic freedom. NCPA Policy Report No, 268. https://www.ncpathinktank.org/pdfs/st268.pdf
Hall, J.C., and Lawson, R.A. (2014). Economic freedom of the world: an accounting of the literature. Contemporary Economic Policy, 32(1), 1-19. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/coep.12010
Hall, J.C., Humphreys, B. R., & Ruseski, J.E. (2018). Economic freedom, race, and health disparities: evidence from US states. Public Finance Review, 46(2), 276-300. http://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/1091142116687840
Jafari, Hamid and Karimi, Saeed. (2012). The Impact of Economic Freedom on Health Indicators: Comparing Iran with Other Middle Eastern Countries. Second Health Economics Seminar. https://civilica.com/doc/189971 (in Persian).
Kouton, J.; & Bétila, R. R. & Lawin, M. (2021). The Impact of ICT Development on Health Outcomes in Africa: Does Economic Freedom Matter? Journal of the Knowledge Economy, 12(4), 1830-1869. https://link.springer.com/article/10.1007/s13132-020-00689-3
Kudamatsu, M. (2012). Has democratization reduced infant mortality in sub-Saharan Africa? Journal of the European Economic Association, 10(6), 1294–1317. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1542-4774.2012.01092.x
Lawson, R., Miozzi, V., & Tuszynski, M. (2024). Economic freedom and growth, income, investment, and inequality: A quantitative summary of the literature. Southern Economic Journal, 90(4), 1099-1135. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/soej.12680
Makuta, I., & O’Hare, B. (2015). Quality of governance, public spending on health and health status in Sub Saharan Africa: a panel data regression analysis. BMC Public Health, 15(932). https://link.springer.com/article/10.1186/s12889-015-2287-z
Migheli M. (2025). Economic freedom and gender health gap in the E.U. Econ Hum Biol, 58:101515. doi: 10.1016/j.ehb.2025.101515. Epub 2025 Jul 28. PMID: 40753724. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1570677X25000486
Nikolaev, B. (2014). Economic Freedom and Quality of Life: Evidence from the OECD’s Your Better Life Index. THE JOURNAL OF PRIVATE ENTERPRISE, 29(3), 61-96. https://journal.apee.org/2014.Fall.JPE_part5
Nour, S. (2013). E-Clinic: Integration of ICT in Health Sector (Dhaka, Bangladesh: Bangladesh Institute of ICT in Development (BIID). https://www.atlantis-press.com/article/13590.pdf
Pritchett, L., & Summers, L. H. (1996). Wealthier is healthier. The Journal of Human Resources, 31(4), 841- 868. https://www.jstor.org/stable/pdf/146149.pdf
Razvi, S. (2016). Does Economic Freedom Influence Major Health Indicators in India? Cross-state Panel Estimation Results. Journal of Development Policy and Practice, 1(2), 203–221 https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2455133316648052
Roberts, J.M. and Olson, R. (2013). How Economic Freedom Promotes Better Health Care, Education, and Environmental Quality. Special Report | NO. 139, p. 15. https://static.heritage.org/2013/pdf/SR139.pdf
Sattari, R. A. and Renani, H. (2016). The effect of economic liberalization components on health indicators (Case study: selected oil exporting countries, First International Conference and Second National Conference on the Third Millennium and Humanities, Shiraz. https://civilica.com/doc/510674/ (in Persian).
Sharma, A. (2020) Does economic freedom improve health outcomes in sub-Saharan Africa? The current issue and full text archive of this journal is available on Emerald Insight at. https://www.sciencedirect.com/org/science/article/abs/pii/S0306829320000208
Sharma, A.; Sharma, V.; and Tokas, SH. (2022). Institutional quality and health outcomes: evidence from the EU countries. Econ. Bus. Lett., 11(2), 70-78. https://reunido.uniovi.es/index.php/EBL/article/view/17340
Stroup, M. D. (2007). Economic freedom, democracy, and the quality of life. World Development, 35(1), 52–66. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305750X0600180X
Tsai, M. C. (2009). Market openness, transition economies and subjective wellbeing. Journal of Happiness, 10, 523–539. https://link.springer.com/article/10.1007/s10902-008-9107-4
Welander, A., Lyttkens, C. H., & Nilsson, T. (2015). Globalization, democracy, and child health in evelopping countries. Social Sciences & Medecine, 136, 52–63. https://ideas.repec.org/a/eee/socmed/v136-137y2015ip52-63.html
Wigley, S., & Akkoyunlu-Wigley, A. (2017). The impact of democracy and media freedom on under-5 mortality, 1961-2011. Social Science & Medecine, 190, 237–246. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027795361730504X
WHO. (2016). Global report on urban health: equitable healthier cities for sustainable development. https://www.who.int/publications/i/item/9789241565271
Wood, J. and Herzog, I. (2014). Economic Freedom and air quality. Vancouver, BC, available at. https://www.fraserinstitute.org/sites/default/files/economic-freedom-and-air-quality.pdf
Dye, C. (2008). Health and urban living. Science, 319(5864), 766–769. https://www.science.org/doi/10.1126/science.1150198
Esposto, A. and Zaleski, P. (1999). Economic Freedom and the Quality of Life: An Empirical Analysis. Constitutional Political Economy, 10, (2), 185-197. https://link.springer.com/article/10.1023/A:1009068829135
Filmer, D., & Pritchett, L. (1999). The impact of public spending on health: does money matter? Social science & medicine, 49(10), 1309-1323. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277953699001501
Flick, C; Zamani, E.D., Stahl, B.C.; Brem, A. (2020). The future of ICT for health and ageing: unveiling ethical and social issues through horizon Scanning foresight. Technol Forecast Soc Change. Vol. 155. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040162518318560
Fridman, M. (1962). Capitalism and Freedom. The University of Chicago Press Chicago. http://pombo.free.fr/friedman2002.pdf
Geloso, V., Hyde, K., & Murtazashvili, I. (2022). Pandemics, economic freedom, and institutional trade-offs. European Journal of Law and Economics, 54(1), 37-61. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35924087/
Golkhandan, A. and Ahmadimanesh, A. (2018). The Effect of Trade Openness on Health Indicators in OIC Members. New economy and trad, 13(3), 97-123. https://jnet.ihcs.ac.ir/article_3494.html?lang=en (in Persian).
Gwartney, J., Lawson, R., Hall, J. and Murphy, R. (2019). Economic Freedom of the World: 2019 Annual Report, Vol. 9, Vancouver, BC. https://www.fraserinstitute.org/sites/default/files/economic-freedom-of-the-world-2019.pdf
Gwartney, J., & Lawson, R. (2004). Ten consequences of economic freedom. NCPA Policy Report No, 268. https://www.ncpathinktank.org/pdfs/st268.pdf
Hall, J.C., and Lawson, R.A. (2014). Economic freedom of the world: an accounting of the literature. Contemporary Economic Policy, 32(1), 1-19. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/coep.12010
Hall, J.C., Humphreys, B. R., & Ruseski, J.E. (2018). Economic freedom, race, and health disparities: evidence from US states. Public Finance Review, 46(2), 276-300. http://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/1091142116687840
Jafari, Hamid and Karimi, Saeed. (2012). The Impact of Economic Freedom on Health Indicators: Comparing Iran with Other Middle Eastern Countries. Second Health Economics Seminar. https://civilica.com/doc/189971 (in Persian).
Kouton, J.; & Bétila, R. R. & Lawin, M. (2021). The Impact of ICT Development on Health Outcomes in Africa: Does Economic Freedom Matter? Journal of the Knowledge Economy, 12(4), 1830-1869. https://link.springer.com/article/10.1007/s13132-020-00689-3
Kudamatsu, M. (2012). Has democratization reduced infant mortality in sub-Saharan Africa? Journal of the European Economic Association, 10(6), 1294–1317. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1542-4774.2012.01092.x
Lawson, R., Miozzi, V., & Tuszynski, M. (2024). Economic freedom and growth, income, investment, and inequality: A quantitative summary of the literature. Southern Economic Journal, 90(4), 1099-1135. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/soej.12680
Makuta, I., & O’Hare, B. (2015). Quality of governance, public spending on health and health status in Sub Saharan Africa: a panel data regression analysis. BMC Public Health, 15(932). https://link.springer.com/article/10.1186/s12889-015-2287-z
Migheli M. (2025). Economic freedom and gender health gap in the E.U. Econ Hum Biol, 58:101515. doi: 10.1016/j.ehb.2025.101515. Epub 2025 Jul 28. PMID: 40753724. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1570677X25000486
Nikolaev, B. (2014). Economic Freedom and Quality of Life: Evidence from the OECD’s Your Better Life Index. THE JOURNAL OF PRIVATE ENTERPRISE, 29(3), 61-96. https://journal.apee.org/2014.Fall.JPE_part5
Nour, S. (2013). E-Clinic: Integration of ICT in Health Sector (Dhaka, Bangladesh: Bangladesh Institute of ICT in Development (BIID). https://www.atlantis-press.com/article/13590.pdf
Pritchett, L., & Summers, L. H. (1996). Wealthier is healthier. The Journal of Human Resources, 31(4), 841- 868. https://www.jstor.org/stable/pdf/146149.pdf
Razvi, S. (2016). Does Economic Freedom Influence Major Health Indicators in India? Cross-state Panel Estimation Results. Journal of Development Policy and Practice, 1(2), 203–221 https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2455133316648052
Roberts, J.M. and Olson, R. (2013). How Economic Freedom Promotes Better Health Care, Education, and Environmental Quality. Special Report | NO. 139, p. 15. https://static.heritage.org/2013/pdf/SR139.pdf
Sattari, R. A. and Renani, H. (2016). The effect of economic liberalization components on health indicators (Case study: selected oil exporting countries, First International Conference and Second National Conference on the Third Millennium and Humanities, Shiraz. https://civilica.com/doc/510674/ (in Persian).
Sharma, A. (2020) Does economic freedom improve health outcomes in sub-Saharan Africa? The current issue and full text archive of this journal is available on Emerald Insight at. https://www.sciencedirect.com/org/science/article/abs/pii/S0306829320000208
Sharma, A.; Sharma, V.; and Tokas, SH. (2022). Institutional quality and health outcomes: evidence from the EU countries. Econ. Bus. Lett., 11(2), 70-78. https://reunido.uniovi.es/index.php/EBL/article/view/17340
Stroup, M. D. (2007). Economic freedom, democracy, and the quality of life. World Development, 35(1), 52–66. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305750X0600180X
Tsai, M. C. (2009). Market openness, transition economies and subjective wellbeing. Journal of Happiness, 10, 523–539. https://link.springer.com/article/10.1007/s10902-008-9107-4
Welander, A., Lyttkens, C. H., & Nilsson, T. (2015). Globalization, democracy, and child health in evelopping countries. Social Sciences & Medecine, 136, 52–63. https://ideas.repec.org/a/eee/socmed/v136-137y2015ip52-63.html
Wigley, S., & Akkoyunlu-Wigley, A. (2017). The impact of democracy and media freedom on under-5 mortality, 1961-2011. Social Science & Medecine, 190, 237–246. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027795361730504X
WHO. (2016). Global report on urban health: equitable healthier cities for sustainable development. https://www.who.int/publications/i/item/9789241565271
Wood, J. and Herzog, I. (2014). Economic Freedom and air quality. Vancouver, BC, available at. https://www.fraserinstitute.org/sites/default/files/economic-freedom-and-air-quality.pdf
نوع مطالعه: اصیل |
موضوع مقاله:
ارزیابی سیاستهای اقتصادی
دریافت: 1404/2/28 | پذیرش: 1404/8/10 | انتشار: 1404/11/7
دریافت: 1404/2/28 | پذیرش: 1404/8/10 | انتشار: 1404/11/7
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
تماس با ما
فصلنامه رفاه اجتماعی
تهران، اوین، بلوار دانشجو، خ کودکیار، دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی، ساختمان فارابی
تلفن دفتر نشریه: 02171732851
وب سایت: http://refahj.uswr.ac.ir
ایمیل: refahj@uswr.ac.ir
