دوره 25، شماره 99 - ( 11-1404 )
جلد 25 شماره 99 صفحات 94-67 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Beigi H. (2026). Senior Tourism: A Strategy for Enhancing Health and Improving Quality of Life. Social Welfare Quarterly. 25(99), 67-94. doi:10.32598/refahj.25.99.4675.1
URL: http://refahj.uswr.ac.ir/article-1-4461-fa.html
URL: http://refahj.uswr.ac.ir/article-1-4461-fa.html
بیگی حمیده.(1404). گردشگری سالمندان؛ راهکاری برای ارتقای سلامت و بهبود کیفیت زندگی رفاه اجتماعی 25 (99) :94-67 10.32598/refahj.25.99.4675.1
متن کامل [PDF 805 kb]
(577 دریافت)
| چکیده (HTML) (1859 مشاهده)
متن کامل: (505 مشاهده)
مقدمه
سالمندی یک روند زیست طبیعی و مرحله مهمی از مراحل اصلی زندگی انسان محسوب می‌شود که نمی‌توان آن را متوقف یا معکوس کرد بلکه می‌توان با سیاست‌گذاریهای صحیح آثار این فرآیند را کنترل کرد (نظم‌فر و همکاران، 2018).
با افزایش امید به زندگی و کاهش نرخ زادوولد، ساختار جمعیتی بسیاری از کشورها، ازجمله ایران، به سمت سالمندشدن پیش می‌رود. بر اساس گزارش سازمان ملل، پیش‌بینی می‌شود که تا سال 2050 بیش از 2 میلیارد نفر از جمعیت جهان را افراد بالای 60 سال تشکیل دهند (سازمان ملل متحد، 2022). این روند، نیاز به تدوین راهکارهای نوین برای بهبود سلامت، افزایش رفاه اجتماعی و ارتقای کیفیت زندگی سالمندان را بیش‌ازپیش برجسته می‌کند. سلامت سالمندان، مفهومی چندبعدی است که ابعاد جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی را در بر می‌گیرد (سازمان بهداشت جهانی، 2025). سالمندی معمولاً با تغییرات فیزیولوژیکی، روانی و اجتماعی همراه است که می‌تواند عملکرد و توانایی فرد را تحت‌تأثیر قرار دهد.
در این میان، کیفیت زندگی مفهومی گسترده‌تر از سلامت دارد و ابعاد عملکرد جسمانی، اجتماعی، هیجانی و رضایت کلی از زندگی را شامل می‌شود (تقوایی‌نیا و دلاوری‌زاده، 2016). بااین‌حال، سلامت جسم و روان پیش‌نیاز اصلی حفظ کیفیت زندگی سالمندان است (ایمان‌زاده و همراه‌زاده، 2018). یکی از چالشهای مهم در دوران سالمندی، کاهش تعاملات اجتماعی، افزایش احساس تنهایی و افت سلامت روان است. مطالعات نشان می‌دهد که فعالیتهای اجتماعی و فراغتی، به‌ویژه گردشگری، می‌تواند به‌طور مؤثری در بهبود این شرایط نقش داشته باشد (دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور، 2024؛ چن و پاتریک، 2013). گردشگری سالمندان، به‌عنوان زیرشاخه‌ای از گردشگری سلامت، با فراهم‌آوردن فرصت حرکت، تجربه‌های جدید و ارتباطات اجتماعی، می‌تواند هم سلامت روان و هم کیفیت زندگی سالمندان را بهبود بخشد (ژانگ و ژانگ، 2018).
ارتباط بین سلامت، کیفیت زندگی و گردشگری از این منظر اهمیت دارد که سلامت روان و تعاملات اجتماعی نه‌تنها بخشی از کیفیت زندگی‌اند، بلکه با مشارکت در فعالیتهای گردشگری تقویت می‌شوند. گردشگری موجب تحرک سالمندان شده و آنها را وادار می‌کند از انزوا و خانه‌نشینی خارج شوند (تبریزی و همکاران، 2018). ضرورت توجه به گردشگری سالمند تنها ایجاد تسهیلات برای سالمندان نیست بلکه امیددادن به میانسالانی است که در مسیر گذر عمر به انتظار رسیدن به سرمنزل مقصود- پیری و سالمندی- هستند (نعمتی و آقابخشی، 2012). سالمندان فعال (پائول و همکاران، 2012) با استفاده بهینه از فرصت گردشگری به ارتقای کیفیت زندگی در دوران سالمندی می‌پردازند. گردشگری، از طریق ایجاد تجربیات مثبت، تعاملات اجتماعی و فرصتهای معنابخش، می‌تواند بهزیستی روانی را تقویت کرده و درنتیجه، کیفیت زندگی سالمندان را بهبود ببخشد.
این پژوهش بر اساس نظریات مطرح درزمینه گردشگری سالمندان طراحی شده است. بر اساس نظریه فعالیت، مشارکت فعال در فعالیتهای اجتماعی و تفریحی، رضایت از زندگی و بهزیستی روانی را در سالمندان افزایش می‌دهد (هویگرست، 1961). همچنین نظریه پیوستگی، تأکید می‌کند که حفظ الگوهای فعالیت و تعاملات اجتماعی پیشین، به سازگاری موفق‌تر در دوران سالمندی کمک می‌کند (آچلی، 1989). از منظر نظریه سرمایه اجتماعی نیز، گردشگری می‌تواند شبکه‌های ارتباطی و اعتماد اجتماعی را تقویت کرده و از این طریق بر سلامت و کیفیت زندگی اثرگذار باشد (پوتنام، 2000).
مطالعات بین‌المللی متعددی این نقش مثبت را تأیید کرده‌اند؛ برای مثال، کیم و همکاران (2021) گزارش کردند که مشارکت منظم سالمندان در سفرهای تفریحی با کاهش استرس و افزایش تعاملات اجتماعی همراه است. کیائو و همکاران (2022) با رویکرد ترکیبی دریافتند که گردشگری می‌تواند خطر مرگ‌ومیر را کاهش داده و سلامت کلی سالمندان را بهبود بخشد.
کامارا و همکاران (2024) نشان دادند که تعیین اهداف سفر ارزشمند و دست‌یافتنی می‌تواند سطح شادی و بهزیستی سالمندان را بالا ببرد. همچنین هو و همکاران (2023) تأیید کردند که سفرهای گروهی، احساس تنهایی را کاهش داده و نشاط را در میان سالمندان افزایش می‌دهد. در ایران نیز برخی مطالعات به بررسی نقش گردشگری بر کیفیت زندگی سالمندان پرداخته‌اند.
توانگر و هاشمیان (2025) در پژوهش خود به بررسی الگوی گردشگری سالمندان خراسان رضوی پرداختند. نتایج نشان داد؛ الگوهای گردشگری معیار اصلی بخش‌بندی بازار گردشگران سالمند است و توسعه گردشگری داخلی، به‌ویژه از نوع گردشگری آرام، ارائه خدمات ویژه سالمندان در مکانهای گردشگری، طراحی دهکده‌های تفریحی و سلامت با امکانات ویژه برای سالمندان و برنامه‌ریزی تورهای ارزان‌قیمت ویژه سالمندان از طریق فعال‌سازی شبکه‌های ارتباطی مرتبط و عضویت سالمندان در آنها می‌تواند گردشگری سالمندی را به ابزاری برای ارتقاء سطح سلامت سالمندان تبدیل کند.
همدانچی و همکاران (2024) به بررسی امکان‌سنجی برگزاری تورهای گردشگری یک‌روزه برای سالمندان در استان تهران پرداختند و با استفاده از روش تحلیل هزینه ـ فایده به این نتیجه رسیدند که برگزاری تورهای یک‌روزه ضمن ارتقا کیفیت زندگی سالمندان، می‌تواند ازنظر سرمایه‌گذاری نیز سودآور باشد.
با بررسی مطالعات انجام‌شده مرتبط با موضوع این پژوهش بیان می‌شود که گرچه پژوهشهای متعددی تأثیر گردشگری بر سلامت روان و تعاملات اجتماعی را موردبررسی قرار داده‌اند، اما بسیاری از این مطالعات در کشورهای غربی انجام شده‌اند و ممکن است نتایج آنها به دلیل تفاوتهای فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی به‌طور کامل برای ایران قابل‌تعمیم نباشد. علاوه بر این، در ایران هنوز مطالعه‌ای که به‌صورت کمی و با استفاده از ابزارهای استاندارد، تأثیر گردشگری سالمندان بر سلامت و کیفیت زندگی را ارزیابی کند، انجام نشده است؛ بنابراین، این پژوهش با هدف بررسی دقیق و علمی تأثیر گردشگری سالمندان بر سلامت روان، تعاملات اجتماعی و کیفیت زندگی سالمندان ایرانی انجام می‌شود. نتایج این مطالعه می‌تواند به سیاست‌گذاران اجتماعی و حوزه سلامت کمک کند تا با طراحی برنامه‌ها و زیرساختهای مناسب، زمینه مشارکت فعال‌تر سالمندان در فعالیتهای گردشگری را فراهم کنند و از این طریق، ارتقای سلامت و کیفیت زندگی این گروه جمعیتی را تسهیل کنند. این مطالعه با اهداف، بررسی رابطه بین شرکت در گردشگری سالمندی و سلامت روان سالمندان؛ ارزیابی تأثیر گردشگری سالمندی بر کاهش احساس تنهایی و افزایش تعاملات اجتماعی و بررسی تأثیر گردشگری بر کیفیت کلی زندگی سالمندان در ایران انجام شد.
شکل 1، مدل مفهومی این پژوهش را که با هدف تبیین روابط بین میزان مشارکت در فعالیتهای گردشگری سالمندان (متغیر مستقل)، سلامت روان و کیفیت زندگی (متغیرهای وابسته)، تعاملات اجتماعی و احساس تعلق اجتماعی (متغیرهای میانجی) طراحی شده است. همچنین عوامل جمعیت‌شناختی (سن، جنسیت، سطح تحصیلات و وضعیت تأهل) می‌توانند به‌عنوان متغیرهای تعدیل‌کننده بر شدت و جهت این روابط اثرگذار باشند.
روش
این پژوهش یک مطالعه توصیفی-تحلیلی مقطعی است که با هدف بررسی تأثیر گردشگری بر سلامت روان و کیفیت زندگی سالمندان ایرانی انجام شده است. جامعه آماری شامل افراد 60 سال و بالاتر بود که در سال 1402 عضو صندوق بازنشستگی کشوری در شهرهای اصفهان، تهران و شیراز بودند. این شهرها به دلیل فراهم‌بودن زیرساختهای گردشگری مناسب برای سالمندان و برگزاری تورهای ویژه این گروه سنی انتخاب شدند. برای تعیین حجم نمونه از فرمول کوکران استفاده شد و درنهایت 350 سالمند در مطالعه شرکت کردند. 175 نفر از این افراد حداقل یک‌بار در برنامه‌های گردشگری شرکت کرده‌اند و 175 نفر دیگر غیرشرکت‌کننده بودند.
روش نمونه‌گیری به‌صورت ترکیبی انجام شد. ابتدا با استفاده از نمونه‌گیری در دسترس (انتخاب سالمندانی که در دسترس پژوهشگر بودند و تمایل به همکاری داشتند) آغاز شد و سپس از روش گلوله‌برفی برای یافتن سایر سالمندان با ویژگیهای مشابه استفاده شد؛ به این معنا که از شرکت‌کنندگان اولیه خواسته شد سالمندان دیگری با شرایط موردنظر را معرفی کنند. در این پژوهش تأثیر شرکت در تورهای گردشگری بر سلامت روان، کیفیت زندگی، احساس تنهایی و تعاملات اجتماعی سالمندان ارزیابی شد. برای گردآوری داده‌ها از چهار ابزار استاندارد استفاده شد.
1 ـ پرسشنامه سلامت عمومی(GHQ-28): این ابزار شامل 28 سؤال در چهار بعد اضطراب، افسردگی، عملکرد اجتماعی و نشانه‌های جسمانی است. نمره‌گذاری بر اساس مقیاس لیکرت (0 تا 3) انجام شد و نمره بالاتر از 23 نشان‌دهنده مشکلات سلامت روان است. پایایی این پرسشنامه در مطالعات داخلی با آلفای کرونباخ 87/0 تأیید شده است.
2 ـ پرسشنامه کیفیت زندگی سازمان جهانی بهداشت (WHOQOL-BREF): شامل 26 سؤال در چهار حوزه سلامت جسمانی، سلامت روانی، روابط اجتماعی و محیط زندگی است. نمرات هر حوزه به مقیاس 0 تا 100 تبدیل شد. پایایی این ابزار در ایران با آلفای کرونباخ 0/89 گزارش شده است.
3 ـ پرسشنامه احساس تنهایی (UCLA Loneliness Scale ـ نسخه کوتاه): این مقیاس دارای 10 سؤال با مقیاس لیکرت 4 درجه‌ای (1=هرگز تا 4=اغلب) است و نمرات بالاتر نشان‌دهنده احساس تنهایی بیشتر است. نسخه فارسی این ابزار روایی و پایایی مناسبی دارد (آلفای کرونباخ 88/0).
4 ـ پرسشنامه تعاملات اجتماعی: این ابزار شامل 12 سؤال در حوزه فراوانی و کیفیت ارتباطات اجتماعی، حضور در جمعها و مشارکت در فعالیتهای گروهی است. نمره بالاتر بیانگر تعاملات اجتماعی بیشتر است. روایی و پایایی نسخه فارسی این پرسشنامه در مطالعات قبلی تأیید شده است (آلفای کرونباخ 85/0). پرسشنامه‌ها پس از تکمیل، کدگذاری و داده‌های آن در نرم‌افزار SPSS ثبت شد.
باوجودآنکه تمامی ابزارها در مطالعات قبلی روان‌سنجی شده بودند، به‌منظور اطمینان از برازش ساختاری در نمونه آماری حاضر، تحلیل عاملی تأییدی (CFA) با استفاده از مدل معادلات ساختاری (SEM) در نرم‌افزار AMOS انجام شد. شاخصهای برازندگی مدل به‌صورت 93/0 ، CFI = 910/TLI= و 042/0 RMSEA= به دست آمد. پیش از شروع مطالعه، رضایت‌نامه آگاهانه از تمامی شرکت‌کنندگان اخذ شد، محرمانگی اطلاعات تضمین شد و امکان انصراف در هر مرحله فراهم بود.
به‌منظور تحلیل داده‌ها از نرم‌افزار SPSS نسخه 26 استفاده شد. در بخش آمار توصیفی، برای توصیف ویژگیهای جمعیت‌شناختی از شاخصهایی مانند میانگین، انحراف معیار، فراوانی و درصد استفاده شد؛ و برای بررسی تأثیر گردشگری بر سلامت روان و کیفیت زندگی، آزمون تی مستقل به کار گرفته شد. در بخش آمار استنباطی، برای مقایسه گروههای گردشگر و غیرگردشگر از آزمون تی مستقل، برای بررسی ارتباط بین میزان مشارکت در گردشگری، احساس تنهایی و تعاملات اجتماعی از ضریب همبستگی پیرسون، برای مقایسه میانگین متغیرها در گروههای مختلف از آزمون تحلیل واریانس یک‌طرفه (ANOVA) و به‌منظور بررسی روابط علی و غیرمستقیم بین متغیرها از مدل معادلات ساختاری (SEM) و تحلیل مسیر استفاده شد.
روند گام‌به‌گام تحلیل مسیر به این شرح است. ابتدا مدل اندازه‌گیری با تحلیل عاملی تأییدی (CFA) برای ارزیابی روایی ساختاری و پایایی سازه‌ها بررسی شد و پس از تأیید آن، مدل ساختاری تعریف و برازش شد. تحلیل مسیر در چارچوب مدل معادلات ساختاری (SEM) با نرم‌افزار AMOS و روش برآورد حداکثر درست‌نمایی (ML) انجام شد. شاخصهای برازش شامل CFI، TLI، RMSEA و با آستانه‌های مرجع (90/0 CFI/TLI ≥؛ 60/0 RMSEA ≤؛ 80/0 SRMR ≤) گزارش شد. اثرات واسطه‌ای تعاملات اجتماعی و حس تعلق با روش بوت‌استرپینگ (5000 نمونه‌گیری مجدد) ارزیابی و ضرایب غیرمستقیم همراه با خطاهای استاندارد و فواصل اطمینان ارائه شد.
متغیرهای سن، جنسیت، سطح تحصیلات و وضعیت تأهل به‌عنوان کوواریانت در مدل کنترل شد. پیش از اجرای SEM، نرمال‌بودن توزیع (نما و کشیدگی)، هم‌خطی چندگانه (VIF و tolerance) و داده‌های پرت بررسی شد و داده‌های ناقص با روش FIML مدیریت شد. همچنین، نسبت نمونه به پارامتر و کفایت حجم نمونه (350=n) با معیارهای توصیه‌شده برای اجرای مدل تطبیق داده شد. سطح معناداری در تمامی آزمونها 05/0< Pدر نظر گرفته شد.
یافته‌ها
جدول 1، ویژگیهای دموگرافیک شامل سن، جنسیت، وضعیت تأهل و سطح تحصیلات در هر دو گروه را نشان می‌دهد. میانگین کلی سن شرکت‌کنندگان در پژوهش (350 نفر)، 1/5±2/67 بود که 9/52 درصد از ایشان مرد و 1/47 درصد زن هستند. توزیع متغیرهای جمعیت‌شناختی در دو گروه تفاوت معناداری نداشت (05/0 P>) و نمونه‌های انتخابی به‌طور متوازن بین دو گروه شرکت‌کننده و غیرشرکت‌کننده در برنامه‌های گردشگری تقسیم شده‌اند.
بر اساس جدول 2، در مقایسه سلامت روان بین شرکت‌کنندگان و غیرشرکت‌کنندگان در تورهای گردشگری سالمند با معیار اینکه در پرسشنامه استاندارد سلامت عمومی(GHQ-28) نمره بیش از 23 به‌عنوان نشانه مشکلات روانی در نظر گرفته می‌شود، وضعیت سلامت روان شرکت‌کنندگان در وضعیت سالم قرار دارند. همچنین شرکت‌کنندگان در گردشگری تعاملات اجتماعی بالاتر و احساس تنهایی کمتری نسبت به غیرشرکت‌کنندگان دارند.
بر اساس جدول (3)، بررسی نمرات کیفیت زندگی در چهار حوزه اصلی (سلامت جسمانی، سلامت روانی، روابط اجتماعی و محیط زندگی) نشان داد که سالمندان شرکت‌کننده در برنامه‌های گردشگری در تمامی ابعاد کیفیت زندگی، نمرات به‌طور معناداری بالاتری نسبت به همتایان غیرشرکت‌کننده خود دارند. به‌طورکلی، این نتایج بیانگر آن است که مشارکت در برنامه‌های گردشگری می‌تواند کیفیت زندگی سالمندان را در تمامی ابعاد اصلی بهبود بخشد.
برای بررسی تأثیر مستقیم و غیرمستقیم گردشگری بر متغیرهای سلامت روان، کیفیت زندگی، احساس تنهایی و تعاملات اجتماعی سالمندان، تحلیل مسیر انجام شد. بر اساس جدول 4، نتایج نشان داد که گردشگری تأثیر مستقیم و مثبتی بر سلامت روان (001/0 <P، 39/0=β) و کیفیت زندگی (001/0>P، 42/0=β) سالمندان دارد. همچنین، این تأثیر از طریق متغیرهای میانجی مانند تعاملات اجتماعی (001/<0P، 48/0=β) و کاهش احساس تنهایی (003/0 P=، 40/0-=β) نیز مشاهده شد. بر این اساس بخشی از تأثیر مثبت گردشگری بر سلامت روان از طریق بهبود تعاملات اجتماعی و کاهش احساس تنهایی میانجی‌گری می‌شود. لازم به ذکر است که در تحلیل مسیر، نمرات پیوسته متغیرهای سلامت روان، کیفیت زندگی، احساس تنهایی و تعاملات اجتماعی مورداستفاده قرار گرفت.
ضریب همبستگی پیرسون برای بررسی ارتباط بین تعداد دفعات شرکت در گردشگری، احساس تنهایی و تعاملات اجتماعی استفاده شد. در بررسی متغیر گردشگری و احساس تنهایی، ضریب همبستگی (r)برابر 48/0- و P-Value برابر با 002/0 به دست آمد و در متغیر گردشگری و تعاملات اجتماعی، ضریب همبستگی (r)برابر 54/0- و P-Value برابر با 001/0> به دست آمد. ازاین‌رو، ارتباط معکوس و معناداری بین گردشگری و احساس تنهایی وجود دارد و سالمندانی که در گردشگری شرکت کرده‌اند، احساس تنهایی کمتری دارند و همچنین ارتباط مثبت و معناداری بین گردشگری و تعاملات اجتماعی مشاهده شد که نشانگر این است که گردشگری تعاملات اجتماعی سالمندان را تقویت می‌کند.
تحلیل رگرسیون برای هر دو متغیر سلامت روان و کیفیت زندگی انجام شد (جدول 5). متغیرهای مستقل شامل میزان مشارکت در گردشگری، سطح درآمد، وضعیت تأهل، سطح تحصیلات و میزان تعاملات اجتماعی بودند.
نتایج جدول (5)، بیانگر آن است که افزایش میزان مشارکت سالمندان در فعالیتهای گردشگری، تعاملات اجتماعی بیشتر، تحصیلات بالاتر و برخورداری از حمایت عاطفی ناشی از زندگی مشترک، می‌تواند به‌طور هم‌زمان هم سلامت روان و هم کیفیت زندگی را ارتقا دهد. این یافته‌ها اهمیت برنامه‌ریزی برای افزایش مشارکت فعال سالمندان در فعالیتهای اجتماعی ـ فراغتی به‌ویژه گردشگری را در سیاستهای رفاهی و سلامت عمومی برجسته می‌کند.
به‌منظور مقایسه تأثیر میزان مشارکت در گردشگری بر کیفیت زندگی سالمندان از تحلیل واریانس یک‌طرفه (ANOVA) استفاده شد و شرکت‌کنندگان در گردشگری بر اساس دفعات مشارکت در تورهای گردشگری در سال به سه گروه کم‌فعال (1-2 بار در سال)، متوسط‌فعال (3-4 بار در سال) و بسیار فعال (5 بار و بیشتر در سال) تقسیم شدند. نتایج بررسی در جدول 6، نشان داده شد. میانگین دفعات شرکت در گردشگری 7/2 بار در سال است.
هرچه میزان مشارکت سالمندان در گردشگری بیشتر باشد، میانگین نمرات کیفیت زندگی آنها نیز بالاتر است (05/P<0). در برآورد کلی از مشاهدات آماری، سالمندانی که در گردشگری شرکت کرده‌اند، سلامت روان بهتری دارند و میزان افسردگی و اضطراب در آنها کمتر است. کیفیت زندگی شرکت‌کنندگان در گردشگری در تمامی ابعاد بالاتر از غیرشرکت‌کنندگان است. هرچه دفعات مشارکت در گردشگری بیشتر باشد، احساس تنهایی کمتر و تعاملات اجتماعی بیشتر می‌شود. همچنین، تحلیل واریانس نشان داد که افزایش تعداد دفعات گردشگری با بهبود کیفیت زندگی سالمندان ارتباط معناداری دارد.
بحث
سالمندی مرحله‌ای جدید در زندگی است که می‌تواند هم هیجان‌انگیز باشد و هم چالش‌برانگیز. پس از سالها کار، فرد حالا زمان بیشتری برای خود دارد، اما برای اینکه این زمان به بهترین شکل سپری شود، نیاز به فعالیتهای مختلف دارد. تفریح و فعالیتهای اجتماعی می‌توانند نقش بزرگی در شادابی و سلامت روانی در این دوران ایفا کنند. سفرکردن، پیوستن به گروههای اجتماعی، ورزش یا حتی دیدار با دوستان قدیمی می‌تواند حس ارتباط و شادابی را در فرد زنده نگه دارد. این کارها نه‌تنها از احساس تنهایی جلوگیری می‌کنند، بلکه به فرد کمک می‌کنند تا همچنان احساس مفیدبودن کند و زندگی پس از بازنشستگی برایش پر از شورونشاط باشد.
هدف این پژوهش، بررسی تأثیر گردشگری بر سلامت روان، کیفیت زندگی، تعاملات اجتماعی و احساس تنهایی سالمندان ایرانی بود. نتایج به‌دست‌آمده نشان داد که مشارکت در فعالیتهای گردشگری، ارتباط مثبت و معناداری با ارتقای سلامت روان و کیفیت زندگی سالمندان دارد. این یافته با طیف گسترده‌ای از مطالعات بین‌المللی همخوانی دارد که نقش سفر و فعالیتهای فراغتی را در ارتقای بهزیستی روانی و اجتماعی در دوران سالمندی برجسته کرده‌اند (کیم و همکاران، 2021؛ چن و پاتریک، 2013 و فیلپ و لینگ، 2019). تحقیقات مشابه در ایران نیز گزارش کرده‌اند که شرکت در فعالیتهای تفریحی و اجتماعی می‌تواند تأثیرات مثبتی بر سلامت روان سالمندان داشته باشد (تقوایی‌نیا و دلاوری‌زاده، 2016؛ حسینی‌زارع و همکاران؛ 2020؛ دهی و محمدی، 2020؛ بذرافشان، 2017). این موضوع نشان می‌دهد که مزایای گردشگری تنها به یک فرهنگ خاص محدود نمی‌شود و در جوامع مختلف قابل‌مشاهده است.
بر اساس نتایج تحلیل مسیر، مشارکت در گردشگری علاوه بر اثر مستقیم بر سلامت روان و کیفیت زندگی، از طریق افزایش تعاملات اجتماعی و کاهش احساس تنهایی نیز اثر غیرمستقیم و معناداری دارد. این امر را می‌توان با نظریه فعالیت (هویگرست، 1961) توضیح داد که معتقد است درگیری فعالانه سالمندان در فعالیتهای اجتماعی، فرهنگی و فراغتی، منجر به حفظ عملکرد روانی، افزایش رضایت از زندگی و پیشگیری از انزوای اجتماعی می‌شود. همچنین، این یافته‌ها با نظریه سرمایه اجتماعی (پوتنام، 2000) همسو هستند، زیرا گردشگری می‌تواند فرصت ایجاد و گسترش شبکه‌های ارتباطی را فراهم کرده و از طریق اعتماد و حمایت متقابل، کیفیت زندگی را ارتقا دهد.
ازنظر کیفیت زندگی، نتایج نشان داد که شرکت در گردشگری تأثیر مثبت و معناداری بر تمامی ابعاد آن شامل سلامت جسمانی، سلامت روانی، روابط اجتماعی و کیفیت محیط زندگی دارد. این یافته‌ها همسو با پژوهشهای ژانگ و ژانگ (2018) و کیائو و همکاران (2022) است که تأکید دارند سفر می‌تواند از طریق ایجاد تجارب مثبت، ارتقای احساس هدفمندی و گسترش تعاملات اجتماعی، به بهبود شاخصهای کیفیت زندگی در سالمندان منجر شود. همچنین، تحلیل رگرسیون چندمتغیره نشان داد که در کنار گردشگری، متغیرهایی مانند سطح تحصیلات، تعاملات اجتماعی و وضعیت تأهل نیز پیش‌بینی‌کننده‌های معنادار سلامت روان سالمندان هستند. این یافته اهمیت عوامل فردی و اجتماعی مکمل را در کنار مداخلات گردشگری برجسته می‌کند و بیانگر آن است که رویکردهای چندبعدی در سیاست‌گذاری سلامت سالمندان می‌تواند اثربخش‌تر باشد.
این پژوهش، با وجود نقاط قوت خود، با محدودیتهایی همراه بود که باید در تفسیر نتایج موردتوجه قرار گیرد. بخشی از پرسشنامه‌ها به‌صورت آنلاین تکمیل شد که این امر می‌تواند به سوگیری پاسخها، کاهش دقت داده‌ها یا عدم مشارکت سالمندانی که آشنایی کافی با فناوری ندارند، منجر شود. همچنین مطالعه تنها در سه شهر تهران، اصفهان و شیراز انجام گرفت که این شهرها به دلیل برخورداری از زیرساختهای گردشگری مناسب انتخاب شده بودند؛ ازاین‌رو تعمیم نتایج به سایر مناطق باید با احتیاط انجام شود. علاوه بر این، به دلیل ماهیت مقطعی مطالعه، امکان استنتاج روابط علی قطعی وجود ندارد. درنهایت، داده‌ها بر اساس خوداظهاری سالمندان گردآوری شد که ممکن است تحت‌تأثیر سوگیری حافظه یا تمایل به ارائه پاسخهای اجتماعی مطلوب قرار گرفته باشد.
نتیجه‌گیری
این مطالعه به‌طورکلی شواهدی ارائه می‌دهد که نشان می‌دهد مشارکت سالمندان در گردشگری می‌تواند تأثیرات مثبتی بر سلامت روان آنها داشته باشد؛ کیفیت زندگی‌شان را بهبود بخشد و باعث تقویت روابط اجتماعی سالم و کاهش احساس تنهایی شود. این نتایج به ادبیات علمی درزمینه فواید روان‌شناختی سفر و گردشگری افزوده و بر اهمیت برنامه‌ریزی برای تسهیل دسترسی سالمندان به فرصتهای گردشگری تأکید می‌کند. با توجه به رشد چشمگیر جمعیت سالمندان در ایران، سیاست‌گذاران می‌توانند به گسترش فرصتهای گردشگری ویژه این گروه توجه بیشتری نشان دهند و آن را به‌عنوان یک راه‌حل کم‌هزینه و اثربخش برای ارتقای سلامت روان و بهبود کیفیت زندگی سالمندان در نظر بگیرند.
با توجه به این محدودیتهای مورداشاره این پژوهش، پیشنهاد می‌شود که در تحقیقات آینده، مطالعات طولی انجام شود تا تغییرات بلندمدت در سلامت سالمندان موردبررسی قرار گیرد. همچنین، بررسی دقیق‌تر اینکه کدام جنبه‌های خاص گردشگری بیشترین تأثیر را بر سلامت روان دارند، می‌تواند به طراحی بهتر برنامه‌های گردشگری کمک کند. توجه به نیازهای ویژه سالمندان به‌ویژه در مناطقی که شرایط خاص فرهنگی و اجتماعی دارند، از اهمیت زیادی برخوردار است. توجه به توسعه زیرساختهای مناسب برای گردشگری سالمندی، ازجمله تسهیل دسترسی به برنامه‌های گردشگری و ارائه خدمات با کیفیت، می‌تواند به ارتقای کیفیت زندگی این گروه کمک کند. همچنین، افزایش آگاهی جامعه و سالمندان در خصوص فواید گردشگری برای سلامت روانی و جسمی، می‌تواند مشارکت بیشتر سالمندان در این برنامه‌ها را ترغیب کند. نتایج این پژوهش تأیید می‌کند که گردشگری نه‌تنها به‌عنوان یک فعالیت فراغتی، بلکه به‌عنوان یک مداخله سلامت‌محور، قادر است سلامت روان، کیفیت زندگی، تعاملات اجتماعی و احساس تعلق سالمندان را بهبود بخشد. این یافته‌ها اهمیت سرمایه‌گذاری در توسعه زیرساختهای گردشگری سالمندی و طراحی برنامه‌های هدفمند برای این گروه را برجسته می‌کند. از منظر سیاست‌گذاری، ادغام گردشگری در برنامه‌های ملی ارتقای سلامت سالمندان می‌تواند رویکردی کارآمد و پایدار باشد. با توجه به نتایج این پژوهش، پیشنهادهای زیر برای ارتقای سلامت روان و کیفیت زندگی سالمندان از طریق توسعه گردشگری سالمندی ارائه می‌شود.
*طراحی و اجرای تورهای گردشگری ویژه سالمندان: سازمانهای گردشگری و نهادهای مرتبط می‌توانند تورهای کوتاه‌مدت و بلندمدت ویژه سالمندان را با درنظرگرفتن نیازها، تواناییهای جسمی و شرایط اقتصادی این قشر طراحی کنند.
*ایجاد زیرساختهای دسترسی‌پذیر: بهسازی و تجهیز مقاصد گردشگری به امکانات فیزیکی مناسب (مانند رمپ، صندلیهای استراحت، سرویسهای بهداشتی استاندارد) برای استفاده آسان‌تر سالمندان ضروری است.
*گنجاندن گردشگری سالمندی در سیاستهای سلامت عمومی: وزارت بهداشت و سازمانهای مرتبط می‌توانند گردشگری سالمندان را به‌عنوان یک مداخله پیشگیرانه و ارتقایی در برنامه‌های ملی سلامت و رفاه اجتماعی لحاظ کنند.
*برگزاری برنامه‌های گروهی برای تقویت تعاملات اجتماعی: تورهای گروهی می‌توانند بستر مناسبی برای ایجاد و تقویت روابط اجتماعی، کاهش احساس تنهایی و ارتقای سرمایه اجتماعی سالمندان فراهم کنند.
*آموزش راهنمایان گردشگری برای کار با سالمندان: طراحی دوره‌های آموزشی تخصصی برای راهنمایان و عوامل اجرایی تورها به‌منظور ارتقای مهارتهای ارتباطی و شناخت نیازهای سالمندان ضروری است.
*پژوهش و ارزیابی مداوم برنامه‌های گردشگری سالمندی: اجرای نظام پایش و ارزیابی منظم برای سنجش تأثیرات گردشگری بر سلامت و کیفیت زندگی سالمندان و بهبود مستمر برنامه‌ها توصیه می‌شود.
ملاحظات اخلاقی
تعارض منافع
نویسنده تصریح می‌کند که هیچگونه تعارض منافع در این پژوهش وجود ندارد.
حمایت مالی
این پژوهش هیچگونه حمایت مالی از سازمانهای دولتی، خصوصی یا غیرانتفاعی دریافت نکرده است.
منابع
سالمندی یک روند زیست طبیعی و مرحله مهمی از مراحل اصلی زندگی انسان محسوب می‌شود که نمی‌توان آن را متوقف یا معکوس کرد بلکه می‌توان با سیاست‌گذاریهای صحیح آثار این فرآیند را کنترل کرد (نظم‌فر و همکاران، 2018).
با افزایش امید به زندگی و کاهش نرخ زادوولد، ساختار جمعیتی بسیاری از کشورها، ازجمله ایران، به سمت سالمندشدن پیش می‌رود. بر اساس گزارش سازمان ملل، پیش‌بینی می‌شود که تا سال 2050 بیش از 2 میلیارد نفر از جمعیت جهان را افراد بالای 60 سال تشکیل دهند (سازمان ملل متحد، 2022). این روند، نیاز به تدوین راهکارهای نوین برای بهبود سلامت، افزایش رفاه اجتماعی و ارتقای کیفیت زندگی سالمندان را بیش‌ازپیش برجسته می‌کند. سلامت سالمندان، مفهومی چندبعدی است که ابعاد جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی را در بر می‌گیرد (سازمان بهداشت جهانی، 2025). سالمندی معمولاً با تغییرات فیزیولوژیکی، روانی و اجتماعی همراه است که می‌تواند عملکرد و توانایی فرد را تحت‌تأثیر قرار دهد.
در این میان، کیفیت زندگی مفهومی گسترده‌تر از سلامت دارد و ابعاد عملکرد جسمانی، اجتماعی، هیجانی و رضایت کلی از زندگی را شامل می‌شود (تقوایی‌نیا و دلاوری‌زاده، 2016). بااین‌حال، سلامت جسم و روان پیش‌نیاز اصلی حفظ کیفیت زندگی سالمندان است (ایمان‌زاده و همراه‌زاده، 2018). یکی از چالشهای مهم در دوران سالمندی، کاهش تعاملات اجتماعی، افزایش احساس تنهایی و افت سلامت روان است. مطالعات نشان می‌دهد که فعالیتهای اجتماعی و فراغتی، به‌ویژه گردشگری، می‌تواند به‌طور مؤثری در بهبود این شرایط نقش داشته باشد (دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور، 2024؛ چن و پاتریک، 2013). گردشگری سالمندان، به‌عنوان زیرشاخه‌ای از گردشگری سلامت، با فراهم‌آوردن فرصت حرکت، تجربه‌های جدید و ارتباطات اجتماعی، می‌تواند هم سلامت روان و هم کیفیت زندگی سالمندان را بهبود بخشد (ژانگ و ژانگ، 2018).
ارتباط بین سلامت، کیفیت زندگی و گردشگری از این منظر اهمیت دارد که سلامت روان و تعاملات اجتماعی نه‌تنها بخشی از کیفیت زندگی‌اند، بلکه با مشارکت در فعالیتهای گردشگری تقویت می‌شوند. گردشگری موجب تحرک سالمندان شده و آنها را وادار می‌کند از انزوا و خانه‌نشینی خارج شوند (تبریزی و همکاران، 2018). ضرورت توجه به گردشگری سالمند تنها ایجاد تسهیلات برای سالمندان نیست بلکه امیددادن به میانسالانی است که در مسیر گذر عمر به انتظار رسیدن به سرمنزل مقصود- پیری و سالمندی- هستند (نعمتی و آقابخشی، 2012). سالمندان فعال (پائول و همکاران، 2012) با استفاده بهینه از فرصت گردشگری به ارتقای کیفیت زندگی در دوران سالمندی می‌پردازند. گردشگری، از طریق ایجاد تجربیات مثبت، تعاملات اجتماعی و فرصتهای معنابخش، می‌تواند بهزیستی روانی را تقویت کرده و درنتیجه، کیفیت زندگی سالمندان را بهبود ببخشد.
این پژوهش بر اساس نظریات مطرح درزمینه گردشگری سالمندان طراحی شده است. بر اساس نظریه فعالیت، مشارکت فعال در فعالیتهای اجتماعی و تفریحی، رضایت از زندگی و بهزیستی روانی را در سالمندان افزایش می‌دهد (هویگرست، 1961). همچنین نظریه پیوستگی، تأکید می‌کند که حفظ الگوهای فعالیت و تعاملات اجتماعی پیشین، به سازگاری موفق‌تر در دوران سالمندی کمک می‌کند (آچلی، 1989). از منظر نظریه سرمایه اجتماعی نیز، گردشگری می‌تواند شبکه‌های ارتباطی و اعتماد اجتماعی را تقویت کرده و از این طریق بر سلامت و کیفیت زندگی اثرگذار باشد (پوتنام، 2000).
مطالعات بین‌المللی متعددی این نقش مثبت را تأیید کرده‌اند؛ برای مثال، کیم و همکاران (2021) گزارش کردند که مشارکت منظم سالمندان در سفرهای تفریحی با کاهش استرس و افزایش تعاملات اجتماعی همراه است. کیائو و همکاران (2022) با رویکرد ترکیبی دریافتند که گردشگری می‌تواند خطر مرگ‌ومیر را کاهش داده و سلامت کلی سالمندان را بهبود بخشد.
کامارا و همکاران (2024) نشان دادند که تعیین اهداف سفر ارزشمند و دست‌یافتنی می‌تواند سطح شادی و بهزیستی سالمندان را بالا ببرد. همچنین هو و همکاران (2023) تأیید کردند که سفرهای گروهی، احساس تنهایی را کاهش داده و نشاط را در میان سالمندان افزایش می‌دهد. در ایران نیز برخی مطالعات به بررسی نقش گردشگری بر کیفیت زندگی سالمندان پرداخته‌اند.
توانگر و هاشمیان (2025) در پژوهش خود به بررسی الگوی گردشگری سالمندان خراسان رضوی پرداختند. نتایج نشان داد؛ الگوهای گردشگری معیار اصلی بخش‌بندی بازار گردشگران سالمند است و توسعه گردشگری داخلی، به‌ویژه از نوع گردشگری آرام، ارائه خدمات ویژه سالمندان در مکانهای گردشگری، طراحی دهکده‌های تفریحی و سلامت با امکانات ویژه برای سالمندان و برنامه‌ریزی تورهای ارزان‌قیمت ویژه سالمندان از طریق فعال‌سازی شبکه‌های ارتباطی مرتبط و عضویت سالمندان در آنها می‌تواند گردشگری سالمندی را به ابزاری برای ارتقاء سطح سلامت سالمندان تبدیل کند.
همدانچی و همکاران (2024) به بررسی امکان‌سنجی برگزاری تورهای گردشگری یک‌روزه برای سالمندان در استان تهران پرداختند و با استفاده از روش تحلیل هزینه ـ فایده به این نتیجه رسیدند که برگزاری تورهای یک‌روزه ضمن ارتقا کیفیت زندگی سالمندان، می‌تواند ازنظر سرمایه‌گذاری نیز سودآور باشد.
با بررسی مطالعات انجام‌شده مرتبط با موضوع این پژوهش بیان می‌شود که گرچه پژوهشهای متعددی تأثیر گردشگری بر سلامت روان و تعاملات اجتماعی را موردبررسی قرار داده‌اند، اما بسیاری از این مطالعات در کشورهای غربی انجام شده‌اند و ممکن است نتایج آنها به دلیل تفاوتهای فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی به‌طور کامل برای ایران قابل‌تعمیم نباشد. علاوه بر این، در ایران هنوز مطالعه‌ای که به‌صورت کمی و با استفاده از ابزارهای استاندارد، تأثیر گردشگری سالمندان بر سلامت و کیفیت زندگی را ارزیابی کند، انجام نشده است؛ بنابراین، این پژوهش با هدف بررسی دقیق و علمی تأثیر گردشگری سالمندان بر سلامت روان، تعاملات اجتماعی و کیفیت زندگی سالمندان ایرانی انجام می‌شود. نتایج این مطالعه می‌تواند به سیاست‌گذاران اجتماعی و حوزه سلامت کمک کند تا با طراحی برنامه‌ها و زیرساختهای مناسب، زمینه مشارکت فعال‌تر سالمندان در فعالیتهای گردشگری را فراهم کنند و از این طریق، ارتقای سلامت و کیفیت زندگی این گروه جمعیتی را تسهیل کنند. این مطالعه با اهداف، بررسی رابطه بین شرکت در گردشگری سالمندی و سلامت روان سالمندان؛ ارزیابی تأثیر گردشگری سالمندی بر کاهش احساس تنهایی و افزایش تعاملات اجتماعی و بررسی تأثیر گردشگری بر کیفیت کلی زندگی سالمندان در ایران انجام شد.
شکل 1، مدل مفهومی این پژوهش را که با هدف تبیین روابط بین میزان مشارکت در فعالیتهای گردشگری سالمندان (متغیر مستقل)، سلامت روان و کیفیت زندگی (متغیرهای وابسته)، تعاملات اجتماعی و احساس تعلق اجتماعی (متغیرهای میانجی) طراحی شده است. همچنین عوامل جمعیت‌شناختی (سن، جنسیت، سطح تحصیلات و وضعیت تأهل) می‌توانند به‌عنوان متغیرهای تعدیل‌کننده بر شدت و جهت این روابط اثرگذار باشند.
شکل 1 ـ مدل نظری پژوهش
این پژوهش یک مطالعه توصیفی-تحلیلی مقطعی است که با هدف بررسی تأثیر گردشگری بر سلامت روان و کیفیت زندگی سالمندان ایرانی انجام شده است. جامعه آماری شامل افراد 60 سال و بالاتر بود که در سال 1402 عضو صندوق بازنشستگی کشوری در شهرهای اصفهان، تهران و شیراز بودند. این شهرها به دلیل فراهم‌بودن زیرساختهای گردشگری مناسب برای سالمندان و برگزاری تورهای ویژه این گروه سنی انتخاب شدند. برای تعیین حجم نمونه از فرمول کوکران استفاده شد و درنهایت 350 سالمند در مطالعه شرکت کردند. 175 نفر از این افراد حداقل یک‌بار در برنامه‌های گردشگری شرکت کرده‌اند و 175 نفر دیگر غیرشرکت‌کننده بودند.
روش نمونه‌گیری به‌صورت ترکیبی انجام شد. ابتدا با استفاده از نمونه‌گیری در دسترس (انتخاب سالمندانی که در دسترس پژوهشگر بودند و تمایل به همکاری داشتند) آغاز شد و سپس از روش گلوله‌برفی برای یافتن سایر سالمندان با ویژگیهای مشابه استفاده شد؛ به این معنا که از شرکت‌کنندگان اولیه خواسته شد سالمندان دیگری با شرایط موردنظر را معرفی کنند. در این پژوهش تأثیر شرکت در تورهای گردشگری بر سلامت روان، کیفیت زندگی، احساس تنهایی و تعاملات اجتماعی سالمندان ارزیابی شد. برای گردآوری داده‌ها از چهار ابزار استاندارد استفاده شد.
1 ـ پرسشنامه سلامت عمومی(GHQ-28): این ابزار شامل 28 سؤال در چهار بعد اضطراب، افسردگی، عملکرد اجتماعی و نشانه‌های جسمانی است. نمره‌گذاری بر اساس مقیاس لیکرت (0 تا 3) انجام شد و نمره بالاتر از 23 نشان‌دهنده مشکلات سلامت روان است. پایایی این پرسشنامه در مطالعات داخلی با آلفای کرونباخ 87/0 تأیید شده است.
2 ـ پرسشنامه کیفیت زندگی سازمان جهانی بهداشت (WHOQOL-BREF): شامل 26 سؤال در چهار حوزه سلامت جسمانی، سلامت روانی، روابط اجتماعی و محیط زندگی است. نمرات هر حوزه به مقیاس 0 تا 100 تبدیل شد. پایایی این ابزار در ایران با آلفای کرونباخ 0/89 گزارش شده است.
3 ـ پرسشنامه احساس تنهایی (UCLA Loneliness Scale ـ نسخه کوتاه): این مقیاس دارای 10 سؤال با مقیاس لیکرت 4 درجه‌ای (1=هرگز تا 4=اغلب) است و نمرات بالاتر نشان‌دهنده احساس تنهایی بیشتر است. نسخه فارسی این ابزار روایی و پایایی مناسبی دارد (آلفای کرونباخ 88/0).
4 ـ پرسشنامه تعاملات اجتماعی: این ابزار شامل 12 سؤال در حوزه فراوانی و کیفیت ارتباطات اجتماعی، حضور در جمعها و مشارکت در فعالیتهای گروهی است. نمره بالاتر بیانگر تعاملات اجتماعی بیشتر است. روایی و پایایی نسخه فارسی این پرسشنامه در مطالعات قبلی تأیید شده است (آلفای کرونباخ 85/0). پرسشنامه‌ها پس از تکمیل، کدگذاری و داده‌های آن در نرم‌افزار SPSS ثبت شد.
باوجودآنکه تمامی ابزارها در مطالعات قبلی روان‌سنجی شده بودند، به‌منظور اطمینان از برازش ساختاری در نمونه آماری حاضر، تحلیل عاملی تأییدی (CFA) با استفاده از مدل معادلات ساختاری (SEM) در نرم‌افزار AMOS انجام شد. شاخصهای برازندگی مدل به‌صورت 93/0 ، CFI = 910/TLI= و 042/0 RMSEA= به دست آمد. پیش از شروع مطالعه، رضایت‌نامه آگاهانه از تمامی شرکت‌کنندگان اخذ شد، محرمانگی اطلاعات تضمین شد و امکان انصراف در هر مرحله فراهم بود.
به‌منظور تحلیل داده‌ها از نرم‌افزار SPSS نسخه 26 استفاده شد. در بخش آمار توصیفی، برای توصیف ویژگیهای جمعیت‌شناختی از شاخصهایی مانند میانگین، انحراف معیار، فراوانی و درصد استفاده شد؛ و برای بررسی تأثیر گردشگری بر سلامت روان و کیفیت زندگی، آزمون تی مستقل به کار گرفته شد. در بخش آمار استنباطی، برای مقایسه گروههای گردشگر و غیرگردشگر از آزمون تی مستقل، برای بررسی ارتباط بین میزان مشارکت در گردشگری، احساس تنهایی و تعاملات اجتماعی از ضریب همبستگی پیرسون، برای مقایسه میانگین متغیرها در گروههای مختلف از آزمون تحلیل واریانس یک‌طرفه (ANOVA) و به‌منظور بررسی روابط علی و غیرمستقیم بین متغیرها از مدل معادلات ساختاری (SEM) و تحلیل مسیر استفاده شد.
روند گام‌به‌گام تحلیل مسیر به این شرح است. ابتدا مدل اندازه‌گیری با تحلیل عاملی تأییدی (CFA) برای ارزیابی روایی ساختاری و پایایی سازه‌ها بررسی شد و پس از تأیید آن، مدل ساختاری تعریف و برازش شد. تحلیل مسیر در چارچوب مدل معادلات ساختاری (SEM) با نرم‌افزار AMOS و روش برآورد حداکثر درست‌نمایی (ML) انجام شد. شاخصهای برازش شامل CFI، TLI، RMSEA و با آستانه‌های مرجع (90/0 CFI/TLI ≥؛ 60/0 RMSEA ≤؛ 80/0 SRMR ≤) گزارش شد. اثرات واسطه‌ای تعاملات اجتماعی و حس تعلق با روش بوت‌استرپینگ (5000 نمونه‌گیری مجدد) ارزیابی و ضرایب غیرمستقیم همراه با خطاهای استاندارد و فواصل اطمینان ارائه شد.
متغیرهای سن، جنسیت، سطح تحصیلات و وضعیت تأهل به‌عنوان کوواریانت در مدل کنترل شد. پیش از اجرای SEM، نرمال‌بودن توزیع (نما و کشیدگی)، هم‌خطی چندگانه (VIF و tolerance) و داده‌های پرت بررسی شد و داده‌های ناقص با روش FIML مدیریت شد. همچنین، نسبت نمونه به پارامتر و کفایت حجم نمونه (350=n) با معیارهای توصیه‌شده برای اجرای مدل تطبیق داده شد. سطح معناداری در تمامی آزمونها 05/0< Pدر نظر گرفته شد.
یافته‌ها
جدول 1، ویژگیهای دموگرافیک شامل سن، جنسیت، وضعیت تأهل و سطح تحصیلات در هر دو گروه را نشان می‌دهد. میانگین کلی سن شرکت‌کنندگان در پژوهش (350 نفر)، 1/5±2/67 بود که 9/52 درصد از ایشان مرد و 1/47 درصد زن هستند. توزیع متغیرهای جمعیت‌شناختی در دو گروه تفاوت معناداری نداشت (05/0 P>) و نمونه‌های انتخابی به‌طور متوازن بین دو گروه شرکت‌کننده و غیرشرکت‌کننده در برنامه‌های گردشگری تقسیم شده‌اند.
جدول 1. ویژگیهای جمعیت‌شناختی سالمندان بر اساس گروههای پژوهش
بر اساس جدول 2، در مقایسه سلامت روان بین شرکت‌کنندگان و غیرشرکت‌کنندگان در تورهای گردشگری سالمند با معیار اینکه در پرسشنامه استاندارد سلامت عمومی(GHQ-28) نمره بیش از 23 به‌عنوان نشانه مشکلات روانی در نظر گرفته می‌شود، وضعیت سلامت روان شرکت‌کنندگان در وضعیت سالم قرار دارند. همچنین شرکت‌کنندگان در گردشگری تعاملات اجتماعی بالاتر و احساس تنهایی کمتری نسبت به غیرشرکت‌کنندگان دارند.
جدول 2. مقایسه سلامت روان، تعاملات اجتماعی و احساس تنهایی بین شرکت‌کنندگان و غیرشرکت‌کنندگان در گردشگری
بر اساس جدول (3)، بررسی نمرات کیفیت زندگی در چهار حوزه اصلی (سلامت جسمانی، سلامت روانی، روابط اجتماعی و محیط زندگی) نشان داد که سالمندان شرکت‌کننده در برنامه‌های گردشگری در تمامی ابعاد کیفیت زندگی، نمرات به‌طور معناداری بالاتری نسبت به همتایان غیرشرکت‌کننده خود دارند. به‌طورکلی، این نتایج بیانگر آن است که مشارکت در برنامه‌های گردشگری می‌تواند کیفیت زندگی سالمندان را در تمامی ابعاد اصلی بهبود بخشد.
جدول 3. مقایسه کیفیت زندگی بین شرکت‌کنندگان و غیرشرکت‌کنندگان در گردشگری
برای بررسی تأثیر مستقیم و غیرمستقیم گردشگری بر متغیرهای سلامت روان، کیفیت زندگی، احساس تنهایی و تعاملات اجتماعی سالمندان، تحلیل مسیر انجام شد. بر اساس جدول 4، نتایج نشان داد که گردشگری تأثیر مستقیم و مثبتی بر سلامت روان (001/0 <P، 39/0=β) و کیفیت زندگی (001/0>P، 42/0=β) سالمندان دارد. همچنین، این تأثیر از طریق متغیرهای میانجی مانند تعاملات اجتماعی (001/<0P، 48/0=β) و کاهش احساس تنهایی (003/0 P=، 40/0-=β) نیز مشاهده شد. بر این اساس بخشی از تأثیر مثبت گردشگری بر سلامت روان از طریق بهبود تعاملات اجتماعی و کاهش احساس تنهایی میانجی‌گری می‌شود. لازم به ذکر است که در تحلیل مسیر، نمرات پیوسته متغیرهای سلامت روان، کیفیت زندگی، احساس تنهایی و تعاملات اجتماعی مورداستفاده قرار گرفت.
جدول 4. تحلیل مسیر برای بررسی روابط بین متغیرها
شکل 2 ـ نمودار تحلیل مسیر برای بررسی روابط بین متغیرها
شکل 2 ـ نمودار تحلیل مسیر برای بررسی روابط بین متغیرها
ضریب همبستگی پیرسون برای بررسی ارتباط بین تعداد دفعات شرکت در گردشگری، احساس تنهایی و تعاملات اجتماعی استفاده شد. در بررسی متغیر گردشگری و احساس تنهایی، ضریب همبستگی (r)برابر 48/0- و P-Value برابر با 002/0 به دست آمد و در متغیر گردشگری و تعاملات اجتماعی، ضریب همبستگی (r)برابر 54/0- و P-Value برابر با 001/0> به دست آمد. ازاین‌رو، ارتباط معکوس و معناداری بین گردشگری و احساس تنهایی وجود دارد و سالمندانی که در گردشگری شرکت کرده‌اند، احساس تنهایی کمتری دارند و همچنین ارتباط مثبت و معناداری بین گردشگری و تعاملات اجتماعی مشاهده شد که نشانگر این است که گردشگری تعاملات اجتماعی سالمندان را تقویت می‌کند.
تحلیل رگرسیون برای هر دو متغیر سلامت روان و کیفیت زندگی انجام شد (جدول 5). متغیرهای مستقل شامل میزان مشارکت در گردشگری، سطح درآمد، وضعیت تأهل، سطح تحصیلات و میزان تعاملات اجتماعی بودند.
جدول 5. تحلیل رگرسیون چندمتغیره برای بررسی عوامل مؤثر بر سلامت روان و کیفیت زندگی
نتایج جدول (5)، بیانگر آن است که افزایش میزان مشارکت سالمندان در فعالیتهای گردشگری، تعاملات اجتماعی بیشتر، تحصیلات بالاتر و برخورداری از حمایت عاطفی ناشی از زندگی مشترک، می‌تواند به‌طور هم‌زمان هم سلامت روان و هم کیفیت زندگی را ارتقا دهد. این یافته‌ها اهمیت برنامه‌ریزی برای افزایش مشارکت فعال سالمندان در فعالیتهای اجتماعی ـ فراغتی به‌ویژه گردشگری را در سیاستهای رفاهی و سلامت عمومی برجسته می‌کند.
به‌منظور مقایسه تأثیر میزان مشارکت در گردشگری بر کیفیت زندگی سالمندان از تحلیل واریانس یک‌طرفه (ANOVA) استفاده شد و شرکت‌کنندگان در گردشگری بر اساس دفعات مشارکت در تورهای گردشگری در سال به سه گروه کم‌فعال (1-2 بار در سال)، متوسط‌فعال (3-4 بار در سال) و بسیار فعال (5 بار و بیشتر در سال) تقسیم شدند. نتایج بررسی در جدول 6، نشان داده شد. میانگین دفعات شرکت در گردشگری 7/2 بار در سال است.
جدول 6- تحلیل واریانس یک‌طرفه (ANOVA) برای مقایسه تأثیر میزان مشارکت در گردشگری بر کیفیت زندگی
هرچه میزان مشارکت سالمندان در گردشگری بیشتر باشد، میانگین نمرات کیفیت زندگی آنها نیز بالاتر است (05/P<0). در برآورد کلی از مشاهدات آماری، سالمندانی که در گردشگری شرکت کرده‌اند، سلامت روان بهتری دارند و میزان افسردگی و اضطراب در آنها کمتر است. کیفیت زندگی شرکت‌کنندگان در گردشگری در تمامی ابعاد بالاتر از غیرشرکت‌کنندگان است. هرچه دفعات مشارکت در گردشگری بیشتر باشد، احساس تنهایی کمتر و تعاملات اجتماعی بیشتر می‌شود. همچنین، تحلیل واریانس نشان داد که افزایش تعداد دفعات گردشگری با بهبود کیفیت زندگی سالمندان ارتباط معناداری دارد.
بحث
سالمندی مرحله‌ای جدید در زندگی است که می‌تواند هم هیجان‌انگیز باشد و هم چالش‌برانگیز. پس از سالها کار، فرد حالا زمان بیشتری برای خود دارد، اما برای اینکه این زمان به بهترین شکل سپری شود، نیاز به فعالیتهای مختلف دارد. تفریح و فعالیتهای اجتماعی می‌توانند نقش بزرگی در شادابی و سلامت روانی در این دوران ایفا کنند. سفرکردن، پیوستن به گروههای اجتماعی، ورزش یا حتی دیدار با دوستان قدیمی می‌تواند حس ارتباط و شادابی را در فرد زنده نگه دارد. این کارها نه‌تنها از احساس تنهایی جلوگیری می‌کنند، بلکه به فرد کمک می‌کنند تا همچنان احساس مفیدبودن کند و زندگی پس از بازنشستگی برایش پر از شورونشاط باشد.
هدف این پژوهش، بررسی تأثیر گردشگری بر سلامت روان، کیفیت زندگی، تعاملات اجتماعی و احساس تنهایی سالمندان ایرانی بود. نتایج به‌دست‌آمده نشان داد که مشارکت در فعالیتهای گردشگری، ارتباط مثبت و معناداری با ارتقای سلامت روان و کیفیت زندگی سالمندان دارد. این یافته با طیف گسترده‌ای از مطالعات بین‌المللی همخوانی دارد که نقش سفر و فعالیتهای فراغتی را در ارتقای بهزیستی روانی و اجتماعی در دوران سالمندی برجسته کرده‌اند (کیم و همکاران، 2021؛ چن و پاتریک، 2013 و فیلپ و لینگ، 2019). تحقیقات مشابه در ایران نیز گزارش کرده‌اند که شرکت در فعالیتهای تفریحی و اجتماعی می‌تواند تأثیرات مثبتی بر سلامت روان سالمندان داشته باشد (تقوایی‌نیا و دلاوری‌زاده، 2016؛ حسینی‌زارع و همکاران؛ 2020؛ دهی و محمدی، 2020؛ بذرافشان، 2017). این موضوع نشان می‌دهد که مزایای گردشگری تنها به یک فرهنگ خاص محدود نمی‌شود و در جوامع مختلف قابل‌مشاهده است.
بر اساس نتایج تحلیل مسیر، مشارکت در گردشگری علاوه بر اثر مستقیم بر سلامت روان و کیفیت زندگی، از طریق افزایش تعاملات اجتماعی و کاهش احساس تنهایی نیز اثر غیرمستقیم و معناداری دارد. این امر را می‌توان با نظریه فعالیت (هویگرست، 1961) توضیح داد که معتقد است درگیری فعالانه سالمندان در فعالیتهای اجتماعی، فرهنگی و فراغتی، منجر به حفظ عملکرد روانی، افزایش رضایت از زندگی و پیشگیری از انزوای اجتماعی می‌شود. همچنین، این یافته‌ها با نظریه سرمایه اجتماعی (پوتنام، 2000) همسو هستند، زیرا گردشگری می‌تواند فرصت ایجاد و گسترش شبکه‌های ارتباطی را فراهم کرده و از طریق اعتماد و حمایت متقابل، کیفیت زندگی را ارتقا دهد.
ازنظر کیفیت زندگی، نتایج نشان داد که شرکت در گردشگری تأثیر مثبت و معناداری بر تمامی ابعاد آن شامل سلامت جسمانی، سلامت روانی، روابط اجتماعی و کیفیت محیط زندگی دارد. این یافته‌ها همسو با پژوهشهای ژانگ و ژانگ (2018) و کیائو و همکاران (2022) است که تأکید دارند سفر می‌تواند از طریق ایجاد تجارب مثبت، ارتقای احساس هدفمندی و گسترش تعاملات اجتماعی، به بهبود شاخصهای کیفیت زندگی در سالمندان منجر شود. همچنین، تحلیل رگرسیون چندمتغیره نشان داد که در کنار گردشگری، متغیرهایی مانند سطح تحصیلات، تعاملات اجتماعی و وضعیت تأهل نیز پیش‌بینی‌کننده‌های معنادار سلامت روان سالمندان هستند. این یافته اهمیت عوامل فردی و اجتماعی مکمل را در کنار مداخلات گردشگری برجسته می‌کند و بیانگر آن است که رویکردهای چندبعدی در سیاست‌گذاری سلامت سالمندان می‌تواند اثربخش‌تر باشد.
این پژوهش، با وجود نقاط قوت خود، با محدودیتهایی همراه بود که باید در تفسیر نتایج موردتوجه قرار گیرد. بخشی از پرسشنامه‌ها به‌صورت آنلاین تکمیل شد که این امر می‌تواند به سوگیری پاسخها، کاهش دقت داده‌ها یا عدم مشارکت سالمندانی که آشنایی کافی با فناوری ندارند، منجر شود. همچنین مطالعه تنها در سه شهر تهران، اصفهان و شیراز انجام گرفت که این شهرها به دلیل برخورداری از زیرساختهای گردشگری مناسب انتخاب شده بودند؛ ازاین‌رو تعمیم نتایج به سایر مناطق باید با احتیاط انجام شود. علاوه بر این، به دلیل ماهیت مقطعی مطالعه، امکان استنتاج روابط علی قطعی وجود ندارد. درنهایت، داده‌ها بر اساس خوداظهاری سالمندان گردآوری شد که ممکن است تحت‌تأثیر سوگیری حافظه یا تمایل به ارائه پاسخهای اجتماعی مطلوب قرار گرفته باشد.
نتیجه‌گیری
این مطالعه به‌طورکلی شواهدی ارائه می‌دهد که نشان می‌دهد مشارکت سالمندان در گردشگری می‌تواند تأثیرات مثبتی بر سلامت روان آنها داشته باشد؛ کیفیت زندگی‌شان را بهبود بخشد و باعث تقویت روابط اجتماعی سالم و کاهش احساس تنهایی شود. این نتایج به ادبیات علمی درزمینه فواید روان‌شناختی سفر و گردشگری افزوده و بر اهمیت برنامه‌ریزی برای تسهیل دسترسی سالمندان به فرصتهای گردشگری تأکید می‌کند. با توجه به رشد چشمگیر جمعیت سالمندان در ایران، سیاست‌گذاران می‌توانند به گسترش فرصتهای گردشگری ویژه این گروه توجه بیشتری نشان دهند و آن را به‌عنوان یک راه‌حل کم‌هزینه و اثربخش برای ارتقای سلامت روان و بهبود کیفیت زندگی سالمندان در نظر بگیرند.
با توجه به این محدودیتهای مورداشاره این پژوهش، پیشنهاد می‌شود که در تحقیقات آینده، مطالعات طولی انجام شود تا تغییرات بلندمدت در سلامت سالمندان موردبررسی قرار گیرد. همچنین، بررسی دقیق‌تر اینکه کدام جنبه‌های خاص گردشگری بیشترین تأثیر را بر سلامت روان دارند، می‌تواند به طراحی بهتر برنامه‌های گردشگری کمک کند. توجه به نیازهای ویژه سالمندان به‌ویژه در مناطقی که شرایط خاص فرهنگی و اجتماعی دارند، از اهمیت زیادی برخوردار است. توجه به توسعه زیرساختهای مناسب برای گردشگری سالمندی، ازجمله تسهیل دسترسی به برنامه‌های گردشگری و ارائه خدمات با کیفیت، می‌تواند به ارتقای کیفیت زندگی این گروه کمک کند. همچنین، افزایش آگاهی جامعه و سالمندان در خصوص فواید گردشگری برای سلامت روانی و جسمی، می‌تواند مشارکت بیشتر سالمندان در این برنامه‌ها را ترغیب کند. نتایج این پژوهش تأیید می‌کند که گردشگری نه‌تنها به‌عنوان یک فعالیت فراغتی، بلکه به‌عنوان یک مداخله سلامت‌محور، قادر است سلامت روان، کیفیت زندگی، تعاملات اجتماعی و احساس تعلق سالمندان را بهبود بخشد. این یافته‌ها اهمیت سرمایه‌گذاری در توسعه زیرساختهای گردشگری سالمندی و طراحی برنامه‌های هدفمند برای این گروه را برجسته می‌کند. از منظر سیاست‌گذاری، ادغام گردشگری در برنامه‌های ملی ارتقای سلامت سالمندان می‌تواند رویکردی کارآمد و پایدار باشد. با توجه به نتایج این پژوهش، پیشنهادهای زیر برای ارتقای سلامت روان و کیفیت زندگی سالمندان از طریق توسعه گردشگری سالمندی ارائه می‌شود.
*طراحی و اجرای تورهای گردشگری ویژه سالمندان: سازمانهای گردشگری و نهادهای مرتبط می‌توانند تورهای کوتاه‌مدت و بلندمدت ویژه سالمندان را با درنظرگرفتن نیازها، تواناییهای جسمی و شرایط اقتصادی این قشر طراحی کنند.
*ایجاد زیرساختهای دسترسی‌پذیر: بهسازی و تجهیز مقاصد گردشگری به امکانات فیزیکی مناسب (مانند رمپ، صندلیهای استراحت، سرویسهای بهداشتی استاندارد) برای استفاده آسان‌تر سالمندان ضروری است.
*گنجاندن گردشگری سالمندی در سیاستهای سلامت عمومی: وزارت بهداشت و سازمانهای مرتبط می‌توانند گردشگری سالمندان را به‌عنوان یک مداخله پیشگیرانه و ارتقایی در برنامه‌های ملی سلامت و رفاه اجتماعی لحاظ کنند.
*برگزاری برنامه‌های گروهی برای تقویت تعاملات اجتماعی: تورهای گروهی می‌توانند بستر مناسبی برای ایجاد و تقویت روابط اجتماعی، کاهش احساس تنهایی و ارتقای سرمایه اجتماعی سالمندان فراهم کنند.
*آموزش راهنمایان گردشگری برای کار با سالمندان: طراحی دوره‌های آموزشی تخصصی برای راهنمایان و عوامل اجرایی تورها به‌منظور ارتقای مهارتهای ارتباطی و شناخت نیازهای سالمندان ضروری است.
*پژوهش و ارزیابی مداوم برنامه‌های گردشگری سالمندی: اجرای نظام پایش و ارزیابی منظم برای سنجش تأثیرات گردشگری بر سلامت و کیفیت زندگی سالمندان و بهبود مستمر برنامه‌ها توصیه می‌شود.
ملاحظات اخلاقی
تعارض منافع
نویسنده تصریح می‌کند که هیچگونه تعارض منافع در این پژوهش وجود ندارد.
حمایت مالی
این پژوهش هیچگونه حمایت مالی از سازمانهای دولتی، خصوصی یا غیرانتفاعی دریافت نکرده است.
Atchley, R. C. (1989). ‘A continuity theory of normal aging’. The gerontologist, 29(2),pp.183-190. https://doi.org/10.1093/geront/29.2.183.
Bazrafshan, Sh. (2017). ‘Sociological Investigation of the Relationship Between Lifestyle and Social Participation of Elderly Citizens in Gorgan City’. Urban Sociological Studies (Urban Studies), 8(25), pp.91–114. [In Persian]. https://sanad.iau.ir/fa/Journal/urb/Article/1015930.
Câmara E, Pocinho M, de Jesus SN, Agapito D. (2024). ‘Senior Tourists’ Well-being, Happiness, and Satisfaction with Life: A Systematic Literature Review’. Journal of Tourism, Sustainability and Well-being. 12(2), pp. 87-110. DOI: https://doi.org/10.34623/jc4r-9a80. https://www.jsod-cieo.net/journal-tsw/index.php/jtsw/article/view/457.
Chen CC, Petrick JF. (2013). ‘Health and wellness benefits of travel experiences: A literature review’. Journal of Travel Research, 52(6), pp.709-19. https://doi.org/10.1177/0047287513496477.
Dehi, M., Mohammadi, F. (2020). ‘Social Participation of Older Adults: A Concept Analysis’. International Journal of Community Based Nursing & Midwifery. 8(1), pp.55-72. doi: 10.30476/ijcbnm.2019.82222.1055. [In Persian]. https://ijcbnm.sums.ac.ir/article_45895.html.
Filep S, Laing J. (2019). ‘Trends and directions in tourism and positive psychology’. Journal of Travel Research. 58(3), pp.343-54. https://doi.org/10.1177/0047287518759227.
Hamedanchi A, Hamzezadeh H, Babania A, Nikookar R, Khalilifar A, Nafei A. (2024). ‘The Feasibility of One-Day Tours for Older Adults in Tehran Province’. JOGE; 8 (4), pp.29-38. [In Persian] http://joge.ir/article-1-677-fa.html.
Havighurst, R. J. (1961). Successful aging. The gerontologist. https://doi.org/10.1093/geront/1.1.8.
Hosseinizare S M, Tajvar M, Abdi K, Esfahani P, Geravand B, Pourreza A. (2020). ‘Leisure Spending Patterns and their Relationship with Mental Health in the Elderly in Iran’. Salmand: Iranian Journal of Ageing; 15 (3), pp.366-379. [In Persian] http://salmandj.uswr.ac.ir/article-1-1819-fa.html.
Hu F, Wen J, Phau I, Ying T, Aston J, Wang W. (2023). ‘The role of tourism in healthy aging: An interdisciplinary literature review and conceptual model’. Journal of Hospitality and Tourism Management. 56, pp.356-66. https://doi.org/10.1016/j.jhtm.2023.07.013.
Imanzadeh A, Hamrahzdeh M. (2018). ‘Identification of Facilitators and Deterrents of the Quality of Life in Elderly Women and Men: A Phenomenological Research’. Salmand: Iranian Journal of Ageing; 12 (4), pp.430-445. [In Persian]. http://salmandj.uswr.ac.ir/article-1-1248-fa.html.
Kim H, Sirgy MJ, Uysal M, Kim SE. (2021). ‘Enhancing the quality of life of senior tourists: a theoretical perspective’. Anatolia. 32(4), pp.537-52. DOI:https://doi.org/10.1080/13032917.2021.1999752
Nazmfar, Hossein; Alavi, Saeideh; Sadeghi, Nasrin; Eshghi Chaharborj, Ali. (2018). ‘The feasibility study of age-friendly city in Iranian cities (Case study: The city of Bokan)’. Motaleate Shahri, 7(27), pp. 67-78. doi: 10.34785/J011.2018.009. [In Persian]. https://urbstudies.uok.ac.ir/article_60845.html?lang=en.
Nemati, Dariush, and Aghabakhshi, Habib. (2012). ‘Tehran, an Age-Friendly City: Initial Steps Toward Becoming the World’s First Elderly Capital (On the Occasion of the Year of Aging)’, Social Research Quarterly, No. 18, pp. 15–44. [In Persian]. https://www.sid.ir/paper/164844/fa.
Paúl C, Ribeiro O, Teixeira L. (2012). ‘Active ageing: an empirical approach to the WHO model’. Current gerontology and geriatrics research. 2012(1):382972. DOI: . https://doi.org/10.1155/2012/382972
Qiao G, Ding L, Xiang K, Prideaux B, Xu J. (2022). ‘Understanding the value of tourism to seniors’ health and positive aging’. International journal of environmental research and public health. 19(3), pp.1476. DOI: https://doi.org/10.3390/ijerph19031476
Putnam, R.D. (2000). ‘Bowling Alone: America’s Declining Social Capital’. In: Crothers, L., Lockhart, C. (eds) Culture and Politics. Palgrave Macmillan, New York. https://doi.org/10.1007/978-1-349-62397-6_12.
Secretariat of the National Council for the Elderly of Iran. (2024). [In Persian]. Retrieved from https://snce.ir/?page_id=22779 (accessed January 30, 2025).
Tabrizi, N., Nozarasl, S., Naghavi, M. and esmaeeli, M. (2018). ‘Assessment of elderly Tourists’ views about mashhad through “age-friendly city” factores’. urban tourism, 5(3), 83-99. doi: https://doi.org/10.22059/jut.2018.235473.337. [In Persian]. URL: https://jut.ut.ac.ir/article_68088.html?lang=en.
Taghvaeenia, A., & Delavarizadeh, S. (2016). ‘The Effectiveness of Group Logotherapy on the increase of Psychological Well-Being of The Elderly Retired Women’. Aging Psychology, 2(2), 124-115. [In Persian]. https://jap.razi.ac.ir/article_579.html?lang=en.
Tavangar, M. and Hashemian, M. (2025). ‘Senior Tourism is a Solution to Improve the Health of the Elderly; Investigating the Pattern of Tourism for Senior Tourists in Khorasan Razavi’. Human Geography Research, 56(4), 247-284. doi: https://doi.org/10.22059/jhgr.2024.351470.1008568. [In Persian]. https://jhgr.ut.ac.ir/article_96749.html.
United Nations.(2025) World Population Prospects 2022. Retrieved from https://www.un.org,.
World Health Organization (WHO). (2025). Ageing and health. Retrieved from https://www.who.int. (Accessed 31 Jan 2025).
World Health Organization. (2025). Constitution. https://www.who.int/about/governance/constitution (accessed 31 Jan 2025).
Zhang L, Zhang J. (2018). ‘Impacts of leisure and tourism on the elderly’s quality of life in intimacy: A comparative study in Japan’. Sustainability. 10(12),4861. https://doi.org/10.3390/su10124861.
Bazrafshan, Sh. (2017). ‘Sociological Investigation of the Relationship Between Lifestyle and Social Participation of Elderly Citizens in Gorgan City’. Urban Sociological Studies (Urban Studies), 8(25), pp.91–114. [In Persian]. https://sanad.iau.ir/fa/Journal/urb/Article/1015930.
Câmara E, Pocinho M, de Jesus SN, Agapito D. (2024). ‘Senior Tourists’ Well-being, Happiness, and Satisfaction with Life: A Systematic Literature Review’. Journal of Tourism, Sustainability and Well-being. 12(2), pp. 87-110. DOI: https://doi.org/10.34623/jc4r-9a80. https://www.jsod-cieo.net/journal-tsw/index.php/jtsw/article/view/457.
Chen CC, Petrick JF. (2013). ‘Health and wellness benefits of travel experiences: A literature review’. Journal of Travel Research, 52(6), pp.709-19. https://doi.org/10.1177/0047287513496477.
Dehi, M., Mohammadi, F. (2020). ‘Social Participation of Older Adults: A Concept Analysis’. International Journal of Community Based Nursing & Midwifery. 8(1), pp.55-72. doi: 10.30476/ijcbnm.2019.82222.1055. [In Persian]. https://ijcbnm.sums.ac.ir/article_45895.html.
Filep S, Laing J. (2019). ‘Trends and directions in tourism and positive psychology’. Journal of Travel Research. 58(3), pp.343-54. https://doi.org/10.1177/0047287518759227.
Hamedanchi A, Hamzezadeh H, Babania A, Nikookar R, Khalilifar A, Nafei A. (2024). ‘The Feasibility of One-Day Tours for Older Adults in Tehran Province’. JOGE; 8 (4), pp.29-38. [In Persian] http://joge.ir/article-1-677-fa.html.
Havighurst, R. J. (1961). Successful aging. The gerontologist. https://doi.org/10.1093/geront/1.1.8.
Hosseinizare S M, Tajvar M, Abdi K, Esfahani P, Geravand B, Pourreza A. (2020). ‘Leisure Spending Patterns and their Relationship with Mental Health in the Elderly in Iran’. Salmand: Iranian Journal of Ageing; 15 (3), pp.366-379. [In Persian] http://salmandj.uswr.ac.ir/article-1-1819-fa.html.
Hu F, Wen J, Phau I, Ying T, Aston J, Wang W. (2023). ‘The role of tourism in healthy aging: An interdisciplinary literature review and conceptual model’. Journal of Hospitality and Tourism Management. 56, pp.356-66. https://doi.org/10.1016/j.jhtm.2023.07.013.
Imanzadeh A, Hamrahzdeh M. (2018). ‘Identification of Facilitators and Deterrents of the Quality of Life in Elderly Women and Men: A Phenomenological Research’. Salmand: Iranian Journal of Ageing; 12 (4), pp.430-445. [In Persian]. http://salmandj.uswr.ac.ir/article-1-1248-fa.html.
Kim H, Sirgy MJ, Uysal M, Kim SE. (2021). ‘Enhancing the quality of life of senior tourists: a theoretical perspective’. Anatolia. 32(4), pp.537-52. DOI:https://doi.org/10.1080/13032917.2021.1999752
Nazmfar, Hossein; Alavi, Saeideh; Sadeghi, Nasrin; Eshghi Chaharborj, Ali. (2018). ‘The feasibility study of age-friendly city in Iranian cities (Case study: The city of Bokan)’. Motaleate Shahri, 7(27), pp. 67-78. doi: 10.34785/J011.2018.009. [In Persian]. https://urbstudies.uok.ac.ir/article_60845.html?lang=en.
Nemati, Dariush, and Aghabakhshi, Habib. (2012). ‘Tehran, an Age-Friendly City: Initial Steps Toward Becoming the World’s First Elderly Capital (On the Occasion of the Year of Aging)’, Social Research Quarterly, No. 18, pp. 15–44. [In Persian]. https://www.sid.ir/paper/164844/fa.
Paúl C, Ribeiro O, Teixeira L. (2012). ‘Active ageing: an empirical approach to the WHO model’. Current gerontology and geriatrics research. 2012(1):382972. DOI: . https://doi.org/10.1155/2012/382972
Qiao G, Ding L, Xiang K, Prideaux B, Xu J. (2022). ‘Understanding the value of tourism to seniors’ health and positive aging’. International journal of environmental research and public health. 19(3), pp.1476. DOI: https://doi.org/10.3390/ijerph19031476
Putnam, R.D. (2000). ‘Bowling Alone: America’s Declining Social Capital’. In: Crothers, L., Lockhart, C. (eds) Culture and Politics. Palgrave Macmillan, New York. https://doi.org/10.1007/978-1-349-62397-6_12.
Secretariat of the National Council for the Elderly of Iran. (2024). [In Persian]. Retrieved from https://snce.ir/?page_id=22779 (accessed January 30, 2025).
Tabrizi, N., Nozarasl, S., Naghavi, M. and esmaeeli, M. (2018). ‘Assessment of elderly Tourists’ views about mashhad through “age-friendly city” factores’. urban tourism, 5(3), 83-99. doi: https://doi.org/10.22059/jut.2018.235473.337. [In Persian]. URL: https://jut.ut.ac.ir/article_68088.html?lang=en.
Taghvaeenia, A., & Delavarizadeh, S. (2016). ‘The Effectiveness of Group Logotherapy on the increase of Psychological Well-Being of The Elderly Retired Women’. Aging Psychology, 2(2), 124-115. [In Persian]. https://jap.razi.ac.ir/article_579.html?lang=en.
Tavangar, M. and Hashemian, M. (2025). ‘Senior Tourism is a Solution to Improve the Health of the Elderly; Investigating the Pattern of Tourism for Senior Tourists in Khorasan Razavi’. Human Geography Research, 56(4), 247-284. doi: https://doi.org/10.22059/jhgr.2024.351470.1008568. [In Persian]. https://jhgr.ut.ac.ir/article_96749.html.
United Nations.(2025) World Population Prospects 2022. Retrieved from https://www.un.org,.
World Health Organization (WHO). (2025). Ageing and health. Retrieved from https://www.who.int. (Accessed 31 Jan 2025).
World Health Organization. (2025). Constitution. https://www.who.int/about/governance/constitution (accessed 31 Jan 2025).
Zhang L, Zhang J. (2018). ‘Impacts of leisure and tourism on the elderly’s quality of life in intimacy: A comparative study in Japan’. Sustainability. 10(12),4861. https://doi.org/10.3390/su10124861.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
تماس با ما
فصلنامه رفاه اجتماعی
تهران، اوین، بلوار دانشجو، خ کودکیار، دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی، ساختمان فارابی
تلفن دفتر نشریه: 02171732851
وب سایت: http://refahj.uswr.ac.ir
ایمیل: refahj@uswr.ac.ir
